Market Çalışanı Hakları: Vardiya, Mesai ve Kasa Açığı

Ay sonu kasa sayımında açık çıktı. Müdür “fark hepinizin maaşından düşülecek” diyor ve elinde imzalatılacak bir kağıt var. Aynı markette hafta tatiliniz bazen çalışma günüyle değişiyor, bayramda da vardiyadasınız. Market çalışanı hakları bu tür günlük durumlarda sınanır.

İçindekiler

Perakende sektöründe sorunların çoğu dört başlıkta toplanır. Bunlar vardiya düzeni, hafta tatili ve bayram çalışması, fazla mesai ve ücretten yapılan kesintilerdir. Her başlığın kanunda bir sınırı var.

Hemen bilmeniz gerekenler

Haftalık normal çalışma süresi en çok kırk beş saattir. Aşan saatler fazla çalışma sayılır ve yüzde elli zamla ödenir.^[1]
Yedi günlük zaman diliminde kesintisiz en az yirmi dört saat hafta tatili verilmelidir.
Ulusal bayram ve genel tatil günlerinde çalışırsanız o günün ücreti dışında ayrıca bir günlük ücret ödenir.
Kasa açığı ücretten otomatik düşülemez. Yazılı muvafakatinizin olup olmadığı sonucu belirler.
Ücretiniz ödeme gününden itibaren yirmi gün içinde ödenmezse çalışmaktan kaçınabilirsiniz.

Market çalışanı hakları bir bakışta

Market çalışanı hakları: çalışma süresi, hafta tatili, bayram ücreti, fazla mesai ve ücret gecikmesi

Vardiya ve çalışma süresinde market çalışanı hakları

Marketlerde çalışma saati çoğu zaman mağaza açılış kapanış saatine göre kurulur. Haftalık kırk beş saat, çalışılan günlere eşit bölünür. Taraflar anlaşırsa süre günde onbir saati aşmamak kaydıyla farklı dağıtılabilir. Bu durumda iki aylık sürede haftalık ortalama kırk beş saati aşamaz. Toplu iş sözleşmesiyle denkleştirme süresi dört aya kadar çıkabilir.^[2] Bu sistemin ayrıntıları için denkleştirme esası yazısına bakabilirsiniz.

Vardiya listesi sizi sürekli farklı saatlere yazıyorsa iş sözleşmenizdeki çalışma saatini kontrol edin. Düzen sizin aleyhinize esaslı biçimde değişiyorsa vardiya değişikliği yazısı konuyu ayrıntılandırır.

Konu	Kural	Dayanak
Ara dinlenme	Dört saat veya daha kısa işte 15 dakika, 7,5 saate kadar yarım saat, daha uzun işte bir saat. Çalışma süresinden sayılmaz	4857 m.68
Gece çalışması	Gece en geç 20.00’de başlar, 06.00’ya kadar sürer. Gece çalışması 7,5 saati geçemez	4857 m.69
Hafta tatili	Kesintisiz en az 24 saat, çalışılmayan gün için ücret tam ödenir	4857 m.46
Ulusal bayram ve genel tatil	Çalışılmazsa günün ücreti tam, çalışılırsa ayrıca bir günlük ücret	4857 m.47
Fazla çalışma	Yüzde elli zamlı, işçi onayı gerekir, yılda 270 saati aşamaz	4857 m.41

Hafta tatili, bayram ve fazla mesai

Marketlerde bayram günü açık kalmak yaygın. Çalışırsanız o günün ücretine ek olarak bir günlük ücret daha alırsınız. Çalışmasanız bile günlük ücretiniz tam ödenir.^[3] Hesap örnekleri genel tatil ücreti yazısında, tutar için UBGT ücreti hesaplama aracında bulunur.

Hafta tatilini zorunlu kılan kural, işçiye tatil gününden önceki iş günlerinde çalışmış olma şartını koyar. Çalışılmayan hafta tatili günü için işveren hiçbir iş karşılığı olmaksızın o günün ücretini tam öder.^[4] Haftanın her günü çalışıyorsanız bu hak ödenmemiş olabilir. Ayrıntı için hafta tatili ücreti yazısına bakın.

Fazla çalışma için işçinin onayı gerekir. Fazla çalışma yılda 270 saati geçemez. Zamlı ücret yerine serbest zaman da seçebilirsiniz. Fazla çalıştığınız her saat için bir saat otuz dakika izin kullanırsınız.^[1] Mesai kayıtlarınız tutulmuyorsa vardiya çizelgesi, kart okutma kayıtları ve tanık beyanları ispat için önem kazanır. Hesap için fazla mesai hesaplama, yıllık sınırlar için fazla mesai üst sınırı sayfalarını kullanabilirsiniz.

Kasa açığı ve ücretten kesinti

Kasada çıkan açık, marketlerde en çok çatışma doğuran konudur. Kanun ücret kesme cezasını sıkı biçimde sınırlar. İşveren toplu sözleşme veya iş sözleşmelerinde gösterilmiş sebepler dışında işçiye ücret kesme cezası veremez. Kesinti sebepleriyle birlikte işçiye derhal bildirilmelidir. Bir ayda iki gündelikten fazla olamaz.^[5]

Kasa açığı için yapılan kesintiler ise çoğu zaman bu ceza düzeniyle değil, işçinin yazılı muvafakatiyle ilişkilendirilir. Yargıtay’ın baktığı dosyalarda belirleyici olan, işçinin yazılı muvafakatinin bulunup bulunmadığıydı.

9. Hukuk Dairesi bir market zincirinde mağaza sorumlusu olarak çalışan işçinin davasında bu ayrımı yaptı. İşçi kasada çıkan iki ayrı açık nedeniyle iki kesinti yapıldığını söylüyordu. Birinde yazılı muvafakatname vardı, diğerinde yoktu.

Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2015/21634 K.2018/17340, 03.10.2018 (bozma)

“Davacının 22/03/2014 tarihli muvafakatname ile kasada çıkan (…) açık yönünden maaşından kesinti yapılmasına muvafakat ettiği ancak (…) kesinti yönünden davacının bu şekilde bir muvafakati bulunmadığı anlaşılmakla yapılan (…) kesintinin iadesine karar vermek gerekirken hatalı değerlendirme ile tüm kesintinin iadesine karar verilmesi isabetsiz olup bozmayı gerektirmiştir.”

Karardan çıkan pratik sonuç şu. Muvafakat verilmeyen kesinti iade edilir. Yazılı muvafakat bulunan kesinti ise tartışmalı hale gelir. İmzaladığınız bir “sayım açığı” kağıdının içeriğini okumadan imza atmayın.

Aynı Dairenin 2020 tarihli bir kararı muvafakatin bir başka sonucunu gösterir. Satış danışmanı olan işçi sayım açığı nedeniyle yazılı onay vererek ücretinden kesinti yapılmasına rıza gösterdi. Sekiz ay sonra iş sözleşmesini haklı nedenle feshetti. Daire, kesintiye rıza gösterildikten yaklaşık sekiz ay sonra yapılan feshin haklı sebebe dayanmadığını belirterek kıdem tazminatı kararını bozdu (E.2016/22189 K.2020/8170, 17.09.2020, bozma). Yani kesinti haksız görünse bile uzun süre sessiz kalıp sonra fesih yoluna gitmek riskli.

Maaştan kesintinin genel sınırları için maaştan kesinti yapılabilir mi yazısına bakabilirsiniz.

Mola konusunda da kural nettir. Günde yedi buçuk saatten fazla çalışan market personeline en az bir saat ara dinlenmesi verilir. Bu süre çalışma süresinden sayılmaz. Mola sırasında kasada beklemek ya da raf düzeni için çağrılmak, o süreyi gerçek dinlenme olmaktan çıkarabilir. Ayrıntılar için ara dinlenme hakkı yazısına bakın.

Maaşınızın bir kısmının bordroda asgari ücret, kalanının elden ödenmesi de perakendede sık duyulan bir düzendir. Böyle bir durumda sigorta primleriniz ve ileride kıdem tazminatınız eksik hesaplanır. Konunun hukuki sonuçları maaşın asgari ücretten gösterilmesi yazısında anlatılıyor.

Yıllık izin, ücret ve kıdem tazminatı

İşe başladığınız günden itibaren bir yıl çalıştıysanız yıllık ücretli izne hak kazanırsınız. Süreler hizmet yılınıza göre ondört, yirmi ya da yirmialtı günden az olamaz. On sekiz yaş ve altındaki işçilerle elli yaş ve üstündeki işçilere verilecek izin yirmi günden az olamaz.^[6] Hesaplama için yıllık izin ücreti hesaplama aracına bakın.

Ücret en geç ayda bir ödenir. Ödeme gününden itibaren yirmi gün içinde mücbir neden olmadan ödenmezse işçi iş görme borcunu yerine getirmekten kaçınabilir.^[7] Ücretiniz kanun veya sözleşme şartlarına uygun hesaplanıp ödenmiyorsa haklı nedenle fesih de mümkündür.^[8] Bu halde en az bir yıllık kıdemi olan işçi kıdem tazminatına hak kazanır. Hesabı kıdem tazminatı hesaplama aracıyla deneyebilir, şartlar için kıdem tazminatı şartları yazısına göz atabilirsiniz.

Marketlerde değişen şube ya da zincir içindeki devir de olağandır. Kıdem, aynı işverenin bir ya da değişik işyerlerinde geçen sürelerin toplamı üzerinden hesaplanır.^[9] Şubeler arası geçiş yaptıysanız bu süreler bölünmez.

Örnek durum

Örneğin Derya, bir zincir marketin kasiyeriydi. Ay sonu sayımında kasa açık çıktı. Müdür, bütün kasiyerlere “açığı eşit bölüşürüz” yazan bir kağıt imzalattı. Derya imzalamadı, ama maaşından yine de bir kesinti yapıldı. Derya’nın önce hangi tutarın kesildiğini, bordroyu, sayım tutanağını ve kasa devir kayıtlarını toplaması gerekir. Muvafakatinin bulunmadığını gösterebilirse kesintinin iadesini isteyebilir. Kesinti sürüyorsa haklı fesih seçeneği de gündeme gelir. Beklemek riskli olduğundan süreyi geçirmemek önemlidir. Sürecin ayrıntısı için tazminatsız işten çıkarma yazısını okuyabilirsiniz.

Sık yapılan hatalar

Sayım açığı belgesini okumadan imzalamak.
Kesinti yapıldığında bordroyu ve banka hareketini saklamamak.
Mesai saatlerini tutmamak. Kart okutma kayıtları ve vardiya listesi fotoğrafı delil olur.
Hafta tatili ve bayram çalışmasının ücretinin bordroda ayrıca görünüp görünmediğini kontrol etmemek.
Haksız kesintiden sonra aylarca sessiz kalıp fesih yoluna gitmek.

Konunun genel çerçevesi için İşçi Hakları Nelerdir? Güncel rehberine, yakın başlıklar için Çağrı Merkezi Çalışanı Hakları: Mola, Ses Kaydı, Prim ve Gece Vardiyası yazısına bakılabilir.

Market Çalışanı Hakları Hakkında Sık Sorulan Sorular

Kasa açığı maaştan kesilebilir mi?

Yazılı muvafakat varsa tartışma değişir. Muvafakat yoksa kesinti iade edilir. Ücret kesme cezası ise yalnız sözleşmede gösterilen sebeplerle ve ayda iki gündeliği geçmeyecek sınırla verilebilir.

Market çalışanı bayramda çalışırsa ne kadar alır?

Ulusal bayram ve genel tatil günü çalışan işçiye o günün ücretine ek olarak çalışılan her gün için bir günlük ücret daha ödenir. Çalışmasa da günlük ücreti tam alır.

Market çalışanına hafta tatili verilmek zorunda mı?

Evet. Yedi günlük zaman diliminde kesintisiz en az yirmi dört saat dinlenme verilir. Çalışılmayan hafta tatili günü için işveren o günün ücretini tam öder.

Market çalışanı gece vardiyasında kaç saat çalışabilir?

Kanuna göre gece çalışması yedi buçuk saati geçemez. Gece en geç 20.00’de başlar ve en erken 06.00’ya kadar sürer. Turizm, özel güvenlik, sağlık hizmeti ve petrol arama sondaj işlerinde yazılı onayla yedi buçuk saatin üzerine çıkılabilir. Market bu sayılan işler arasında değildir.

Market çalışanı kıdem tazminatı alabilir mi?

Bir yıllık kıdemi olan işçi haklı nedenle işten ayrılır ya da işveren kanundaki haklı fesih sebepleri dışında işten çıkarırsa kıdem tazminatına hak kazanır. Ücretin eksik ödenmesi haklı fesih nedenidir.

Market çalışanı fazla mesaiye kalmak zorunda mı?

Fazla saatlerle çalışmak için işçinin onayı gerekir. Fazla çalışma yılda 270 saati geçemez ve yüzde elli zamla ödenir.

Kaynaklar