Bu hafta 55 saat çalıştınız, gelecek hafta 35 saat çalışacaksınız. İşveren “denkleştirme esası” uyguladığını söylüyor ve fazla mesai ödemeyeceğini belirtiyor. Haklı mı?
Denkleştirme esası, haftalık 45 saatlik normal çalışma süresini her haftaya eşit bölmek yerine iki aylık dönem içinde farklı dağıtma yöntemidir. Her yoğun hafta fazla mesai sayılmaz. İşveren de yöntemi dilediği gibi kuramaz, çünkü yazılı anlaşma, günlük 11 saatlik sınır ve dönem ortalaması şartı vardır.
Hemen bilmeniz gerekenler
- Haftalık normal çalışma süresi en çok 45 saattir. Denkleştirmede bu süre haftalara değil, dönemin ortalamasına bakılarak aranır.[1]
- Günlük çalışma her ne şekilde olursa olsun 11 saati aşamaz.[2]
- Dönem iki aydır. Toplu iş sözleşmesiyle dört aya çıkarılabilir. Turizmde dört ay, toplu iş sözleşmesiyle altı aydır.[3]
- Dönem sonunda haftalık ortalama 45 saati geçmiyorsa, bazı haftalardaki 45 saat üstü çalışma fazla çalışma sayılmaz.[4]
- Ortalama aşılırsa her fazla saat için normal saat ücreti yüzde elli artırılarak ödenir.[4]
Denkleştirme esası nedir?
Kanun genel kural olarak haftalık çalışma süresini 45 saat belirler. Aksi kararlaştırılmamışsa bu süre, haftanın çalışılan günlerine eşit bölünür.[3] Denkleştirme bu kuralın istisnasıdır.
Taraflar anlaşırsa haftalık normal süre, çalışılan günlere farklı dağıtılabilir. Günde 11 saati aşmamak şarttır. İki aylık süre içinde işçinin haftalık ortalama çalışma süresi de normal haftalık süreyi aşamaz.[3]
Çalışma Süreleri Yönetmeliği anlaşmanın yazılı olmasını ister. Yoğunlaştırılmış haftalardan sonra işçi daha az çalıştırılır. Böylece toplam süre, çalışılması gereken toplam normal süreyi geçmez.[5]
Dönem içindeki günlük ve haftalık süreleri ile dönemin başlangıç ve bitiş tarihlerini işveren belirler. Plan işyerinde duyurulmalıdır. Günlük başlama ve bitiş saatleri ile dinlenme saatleri işçilere uygun araçlarla bildirilir.[6]
Denkleştirmenin şartları
| Şart | Kural |
|---|---|
| Anlaşma | Taraflar arasında olmalı. Yönetmelik yazılı anlaşma arar. |
| Günlük sınır | Günde en çok 11 saat. |
| Genel dönem | İki ay. Toplu iş sözleşmesiyle dört aya kadar artırılabilir. |
| Turizm sektörü | Dört ay. Toplu iş sözleşmesiyle altı aya kadar artırılabilir. |
| Ortalama | Dönemdeki haftalık ortalama normal haftalık süreyi aşamaz. |
| Ücret sistemi | Parça başına, akort veya götürü işlerde de uygulanır. |
Denkleştirmede fazla mesai nasıl hesaplanır?
Hesabın mantığı basittir. Dönemin toplam normal süresi bulunur, işçinin fiilen çalıştığı toplamla karşılaştırılır. Örneğin haftalık normal süresi 45 saat olan bir işçiye sekiz haftalık dönem uygulansın.
Dönemin normal süresi 8 x 45 = 360 saattir. İlk dört haftada haftada 55 saat çalışan işçi 220 saat tamamlar.
Son dört haftada haftada 35 saat çalışırsa 140 saat daha ekler. Toplam tam 360 saat eder ve fazla çalışma doğmaz.
Son dört hafta 35 yerine 40 saat çalışılırsa toplam 380 saate çıkar. Haftalık ortalama 47,5 saat olur. Ortalama 45 saati aştığı için “bazı haftalarda 45 saati aşsa da fazla çalışma sayılmaz” kuralı işlemez.
Fazla çalışma ücreti, normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının yüzde elli yükseltilmesiyle ödenir. Saatlik ücreti 100 lira olan bir işçi için fazla saatin ücreti 150 lira olur. Bu rakamlar yalnızca hesabı göstermek için seçilmiş kurgusal bir örnektir.[4]
Yıllık fazla çalışma üst sınırı 270 saattir. Sınırın işleyişi fazla mesai üst sınırı yazısında anlatılıyor. Fazla mesainin temel hesabı için fazla mesai yazısına ve fazla mesai hesaplama aracına bakabilirsiniz.
Fazla mesai yerine serbest zaman
Fazla çalışma yapan işçi isterse zamlı ücret yerine serbest zaman kullanabilir. Fazla çalıştığı her saat karşılığında bir saat otuz dakika, fazla sürelerle çalıştığı her saat karşılığında bir saat on beş dakika serbest zaman hakkı doğar.
İşçi bu süreyi altı ay içinde, çalışma süreleri içinde ve ücretinde kesinti olmadan kullanır.[4] Tercih kanun metninde işçiye bırakılmıştır.
Haftalık süresi 45 saatin altında olanlar
Sözleşmeyle haftalık süre 45 saatin altında belirlenmişse, ortalama haftalık süreyi aşan ve 45 saate kadar yapılan çalışmalar “fazla sürelerle çalışma” sayılır. Bu çalışmalarda her saat için normal saat ücreti yüzde yirmibeş artırılarak ödenir.[4] Örneğin sözleşmesinde haftalık 40 saat yazan bir işçi 44 saat çalışırsa 4 saat fazla sürelerle çalışma yapmış olur. 45 saati aşan kısım ise fazla çalışmadır ve yüzde elli artırımla ödenir.
Gece çalışmasında fazla çalışma yapılamaz.[4] Denkleştirme planı yapılırken gece vardiyalarının bu sınırı da hesaba katması gerekir. Gece çalışmasının süre ve ücret kuralları için gece çalışması süreleri ve ücreti yazısına bakılabilir.
Yargıtay denkleştirmeyi nasıl değerlendiriyor?
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, vardiyalı çalışan bir işçinin iki ayrı dönemini ayrı ayrı inceledi. İlk dönemde 12 saatlik vardiyalarla çalışılıyordu ve denkleştirme dönemindeki haftalık ortalama 45 saati aşıyordu. Daire bu dönem hakkında şu değerlendirmeyi yaptı.
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2023/52, K.2023/5003, 05.04.2023 (bozma, oybirliği)
“Davacının denkleştirme dönemindeki haftalık ortalama çalışma süresi 45 saati aştığından bu dönemin denkleştirmeye tâbi tutulması mümkün değildir.”
Aynı kararın ikinci kısmı işçi lehine değil, işveren lehine sonuçlandı. İşçi bu dönemde 5 hafta çalışıp 3 hafta izin kullanıyordu ve sekiz haftalık dönemde haftalık ortalama 45 saati aşmıyordu.
Günlük 11 saati geçen çalışma da yoktu. Daire bu dönemde taraflar arasında “örtülü bir denkleştirme” bulunduğunu kabul etti ve fazla çalışma ücreti talebinin reddine karar verdi.[7]
Karar iki sonucu birlikte gösteriyor. Ortalama aşılırsa denkleştirme savunması tutmaz. Ortalama aşılmıyor ve günlük sınır korunuyorsa, yazılı sözleşme olmasa bile fiili düzen denkleştirme olarak kabul edilebilir.
Bu ikinci sonuç her olayda aynı çıkmaz, çünkü Yönetmelik yazılı anlaşmayı arıyor. Uyuşmazlıkta çalışma düzeninin kayıtları belirleyici olur.
Denkleştirmede hangi süreler çalışma süresine yazılır?
Çalışma süresi, işçinin çalıştırıldığı işte geçirdiği süredir. Çalışma süresinden sayılan zamanlar da toplama eklenir.
Ara dinlenmeleri ise çalışma süresinden sayılmaz.[8] Yönetmelik ara dinlenmelerin, yirmi dört saat içinde kesintisiz on iki saat dinlenme süresi dikkate alınarak düzenlenmesini ister.[8]
Bu nedenle denkleştirme hesabında sadece giriş çıkış saatlerine bakmak yetmez. Günde 11 saatlik sınır, çalışılan süreyi ifade eder.
Mola süreleri düşüldükten sonra kalan süre hesaplanır. Mola sürelerinin nasıl belirlendiği ara dinlenme yazısında yer alıyor.
Denkleştirme ile telafi çalışması aynı şey değil
İkisi sık karıştırılır. Telafi çalışması, işin zorunlu nedenlerle durması veya işyerinin bayram öncesi ya da sonrası tatil edilmesi gibi hallerde çalışılmayan sürenin sonradan çalışılmasıdır. Telafi çalışması iki ay içinde yaptırılır, günde üç saatten fazla olamaz ve tatil günlerinde yaptırılamaz.[9]
Denkleştirmede ise çalışma düzeni baştan yazılı anlaşmayla kurulur. Telafi çalışmasının ayrıntıları telafi çalışması yazısında yer alır.
Denkleştirme iddiasına karşı kontrol listesi
Fazla mesai ücretinin ödenmediğini düşünüyor ve işverenin “denkleştirme” cevabını aldıysanız şu noktaları gözden geçirin.
- İş sözleşmenizde ya da eklerinde denkleştirmeye ilişkin yazılı bir hüküm var mı?
- Dönemin başlangıç ve bitiş tarihleri biliniyor mu?
- Hiçbir günde 11 saatlik sınır aşıldı mı?
- Dönem sonundaki toplam çalışma, dönemin toplam normal süresini geçiyor mu?
- Çalışma süreleriniz puantaj veya giriş çıkış kayıtlarıyla belgeli mi? İşveren çalışma sürelerini uygun araçlarla belgelemek zorundadır.[10]
- Günlük ara dinlenmeler kullandırıldı mı? Süreleri ara dinlenme yazısında bulabilirsiniz.
Fazla mesai alacağı için dava yoluna gitmeden önce sürelere dikkat etmek gerekir. Zamanaşımı bilgisi için işçilik alacaklarında zamanaşımı yazısına bakın.
Sık yapılan hatalar
- “45 saati aşan her hafta fazla mesaidir” varsayımı. Denkleştirme geçerliyse yoğun hafta tek başına fazla mesai doğurmaz.
- Denkleştirmenin sürekli uygulandığını sanmak. Kanun dönemi sınırlar. Genel süre iki aydır, toplu iş sözleşmesiyle dört aya çıkar.
- Günlük 11 saatlik sınırı unutmak. Denkleştirme olsa bile bu sınır aşılamaz.
- Kayıt tutmamak. Çalışma düzeni belgelenmemişse ispat zorlaşır.
- Fazla çalışma onayını aramamak. Kanun, fazla saatlerle çalışmak için işçinin onayının alınmasını ister.[4]
Denkleştirme Esası Hakkında Sık Sorulan Sorular
Denkleştirme için yazılı sözleşme şart mı?
Çalışma Süreleri Yönetmeliği tarafların yazılı anlaşmasını arar. Yargıtay bazı olaylarda ortalama aşılmadığında fiili düzenden örtülü denkleştirme sonucu çıkarmıştır. Bu sonuç her olayda aynı çıkmaz.
Denkleştirme süresi kaç aydır?
Genel kural iki aydır. Toplu iş sözleşmesiyle dört aya çıkarılabilir. Turizm sektöründe dört ay, toplu iş sözleşmesiyle altı aydır.
Denkleştirme döneminde günde en fazla kaç saat çalışılır?
Günlük çalışma süresi her ne şekilde olursa olsun 11 saati aşamaz. Denkleştirme bu sınırı kaldırmaz.
Bir haftada 45 saati aşmak fazla mesai sayılır mı?
Denkleştirme geçerliyse ve dönem ortalaması normal haftalık süreyi aşmıyorsa sayılmaz. Ortalama aşılırsa aşan çalışma için fazla çalışma ücreti doğar.
Fazla mesai ücreti yüzde kaç zamlı ödenir?
Normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının yüzde elli artırılmasıyla ödenir. Haftalık süresi sözleşmeyle 45 saatin altında belirlenenlerde 45 saate kadar olan fazla sürelerle çalışmalar yüzde yirmibeş artırımlıdır.
İşveren çalışma saatlerimi kayıt altına almak zorunda mı?
Evet. Yönetmelik, işverenin işçilerin çalışma sürelerini uygun araçlarla belgelemesini ister.
Kaynaklar
- 4857 sayılı İş Kanunu m.63 ↩
- İş Kanununa İlişkin Çalışma Süreleri Yönetmeliği m.4 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.63 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.41 ↩
- Çalışma Süreleri Yönetmeliği m.5 ↩
- Çalışma Süreleri Yönetmeliği m.5 ve m.8 ↩
- Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2023/52, K.2023/5003, 05.04.2023 ↩
- Çalışma Süreleri Yönetmeliği m.3 ↩
- Çalışma Süreleri Yönetmeliği m.7 ↩
- Çalışma Süreleri Yönetmeliği m.9 ↩