İşyeri bayramdan önce üç gün kapandı. Dönüşte yönetici “kaybedilen günleri cumartesi çalışarak telafi edeceğiz” dedi. Bu bir telafi çalışması mı, yoksa karşılığı ödenmesi gereken fazla mesai mi? Cevap, işverenin kanundaki koşullara uyup uymadığına bağlıdır.
Telafi çalışması, 4857 sayılı İş Kanunu m.64’te düzenlenir.[1] Kanuna göre telafi çalışması fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma sayılmaz. Bu yüzden zamlı ücret doğmaz. Karşılığında işverenin sıkı koşullara uyması gerekir.
Hemen bilmeniz gerekenler
- Telafi yalnız kanunda sayılan nedenlerle, çalışılmayan süreleri karşılamak için yaptırılır.
- Günde 3 saatten fazla olamaz. Günlük toplam çalışma da 11 saati geçemez.
- Tatil günlerinde telafi yaptırılamaz.
- İşveren telafinin hangi nedene dayandığını açıkça belirtmeli ve başlangıç tarihini işçilere bildirmelidir.
- Yıllık izin gibi yasal izinler telafiye konu olmaz.
Telafi çalışmasında aranan şartlar
Telafi çalışması nedir?
Telafi çalışması, işçinin çalışmadığı sürelerin sonradan karşılanması için yaptırılan çalışmadır. Kanun şu halleri sayar.[2]
- Zorunlu nedenlerle işin durması.
- Ulusal bayram ve genel tatillerden önce veya sonra işyerinin tatil edilmesi.
- Benzer nedenlerle normal çalışma sürelerinin önemli ölçüde altında çalışılması veya işyerinin tamamen tatil edilmesi.
- İşçinin talebiyle kendisine izin verilmesi.
Çalışma Süreleri Yönetmeliği işçi talebiyle verilen izni daraltır. Bu izin, Kanun, iş sözleşmesi ve toplu iş sözleşmesiyle öngörülen yasal izinlerin dışında olmalıdır.[3] Yani işçi yıllık iznini kullandıysa, işveren o günler için telafi isteyemez. İşçinin kendi isteğiyle kullandığı ücretsiz izin gibi durumlar bu kapsama girebilir.
Telafide uyulacak sınırlar
| Konu | Kural | Dayanak |
|---|---|---|
| Hangi nedenlerle? | Zorunlu nedenle işin durması, bayram ve genel tatil öncesi veya sonrası tatil, normal sürenin çok altında çalışma, işçinin talebiyle izin | 4857 m.64 |
| Süre | Kanunda dört ay. Cumhurbaşkanı süreyi iki katına kadar artırabilir. | 4857 m.64 |
| Günlük sınır | Günde en çok 3 saat. Günlük toplam çalışma 11 saati aşamaz. | 4857 m.64 ve Çalışma Süreleri Yönetmeliği m.7 |
| Tatil günleri | Telafi çalışması yaptırılamaz. | 4857 m.64 |
| Bildirim | İşveren nedeni ve başlangıç tarihini işçilere bildirir. | Çalışma Süreleri Yönetmeliği m.7 |
| Ücret zammı | Fazla çalışma sayılmaz. | 4857 m.64 |
Telafi hangi süre içinde yaptırılır?
Kanun, çalışılmayan süreler için dört ay içinde telafi yaptırılabileceğini söyler. Aynı hüküm, Cumhurbaşkanına bu süreyi iki katına kadar artırma yetkisi verir.[2]
Yönetmelik ise farklı yazılmıştır. Telafi çalışması, nedenin ortadan kalkmasını ve işyerinin normal çalışma dönemine başlamasını izleyen iki ay içinde yaptırılır.[4] Mevzuat.gov.tr’de yayımlanan Yönetmelik metni Kanundaki dört aylık süreyle örtüşmüyor. Somut bir olayda hangi sürenin uygulanacağı, çalışmanın ne zaman başladığına göre ayrıca değerlendirilir. İki ayı aşan bir telafi talebiyle karşılaşırsanız tarihleri not alın.
Günlük 3 saat ve tatil günü sınırı
Telafi günde üç saatten fazla olamaz. Üstelik işçinin o günkü toplam çalışması günlük en çok çalışma süresini, yani 11 saati geçmemelidir.[5] İşçi normalde 9 saat çalışıyorsa telafi için yalnız 2 saat eklenebilir. 3 saat eklenirse 11 saat sınırı aşılır.
Hafta tatili ile ulusal bayram ve genel tatil günlerinde telafi yaptırılamaz.[2] Hafta tatili pazar ise “telafi” denilerek pazar günü çalıştırma yapılamaz. Böyle bir çalışma telafi sayılamaz.
İşçinin onayı gerekir mi?
Fazla çalışmada işçinin onayı aranır.[6] Telafi için Kanun ve Yönetmelik böyle bir onay şartı koymaz. Bunun yerine işverene bir bildirim yükümü getirir. İşveren çalışmanın İş Kanunu m.64’teki hangi nedene dayandığını açıkça yazmak ve çalışmanın hangi tarihte başlayacağını ilgili işçilere bildirmek zorundadır.[4]
“Yarın cumartesi geliyoruz” şeklinde sözlü bir duyuru bu yükümü karşılamaz. İşçinin elinde nedeni ve tarihi gösteren bir yazı, mesaj veya duyuru olması önemlidir.
Telafi ile fazla mesai arasındaki fark
| Telafi çalışması | Fazla mesai | |
|---|---|---|
| Amaç | Çalışılmayan süreyi karşılamak | Haftalık 45 saati aşan çalışma |
| Zamlı ücret | Yok, çünkü kanun fazla çalışma saymaz | Her saat için zamlı ücret |
| İşçi onayı | Metinde aranmaz; bildirim zorunlu | Gerekir |
| Yıllık 270 saat sınırı | Fazla çalışma olmadığı için bu sayaca girmez | Sayaca girer |
| Günlük sınır | 3 saat | Toplam 11 saat |
Fazla mesainin yıllık, haftalık ve günlük sınırlarını fazla mesai üst sınırı yazısında, hesabını fazla mesai yazısında bulabilirsiniz.
Hangi durum telafi sayılır?
| Durum | Telafi mi? | Neden? |
|---|---|---|
| Bayram öncesi işyeri tatil edildi, sonra hafta içi 2 saat ek çalışma yaptırıldı | Evet | Kanunda sayılan nedenlerden biri var, günlük 3 saat sınırı aşılmıyor. |
| İşçi yıllık iznini kullandı, işveren bu günlere karşılık ek çalışma istedi | Hayır | Yönetmelik yasal izinleri kapsam dışında bırakır. |
| Telafi hafta tatili gününe konuldu | Hayır | Tatil günlerinde telafi yaptırılamaz. |
| Günde 4 saat ek çalışma istendi | Hayır | Günlük 3 saat sınırı aşılıyor. |
| Arıza nedeniyle iş durdu, üretim sonradan karşılandı | Evet | Zorunlu nedenle işin durması kanunda sayılıdır. |
İşçinin talebiyle verilen izin telafiye yol açar mı?
Kanun, işçinin talebiyle kendisine izin verilmesini de telafi nedenleri arasında sayar. Burada anlatılan, işçinin yasal bir hakkı olmayan ve işverenin onayıyla verilen izindir. Örneğin işçi özel bir iş için bir günlük izin ister, işveren de “o günü sonradan çalışırsın” diyerek onaylar. Bu anlaşma Yönetmeliğin çizdiği çerçevede telafi sayılır.[4]
Kanundan doğan izinler farklıdır. Yıllık ücretli izin bunların başında gelir. Böyle bir izin karşılığında sonradan çalışma istenemez. Yıllık iznin süreleri için yıllık izin süreleri yazısına bakabilirsiniz.
Çalışma saatlerini kayıt altına alın
Telafi günlerinde iş çıkış saatleri değişir. Yönetmelik, günlük çalışmanın başlama ve bitiş saatleriyle dinlenme saatlerinin işyerlerinde işçilere uygun araçlarla duyurulmasını ister. İşveren ayrıca işçilerin çalışma sürelerini uygun araçlarla belgelemek zorundadır.[7] Yani puantaj, vardiya çizelgesi ve giriş-çıkış kayıtları telafi dönemi için de tutulmalıdır.
Bu kayıtlar iki durumda işe yarar. Birincisi, telafinin 3 saatlik günlük sınırını aşıp aşmadığını göstermek için. İkincisi, telafi adı altında yapılan çalışmanın aslında fazla mesai olup olmadığını tartışmak için. İşçi olarak kendi notunuzu da tutun. Tarih, başlangıç ve bitiş saati ile çalışmanın neden istendiği yeterlidir.
Yönetmelik ayrıca çalışma sürelerine ilişkin sınırlamaların işyerine veya işe değil, işçinin şahsına bağlı olduğunu belirtir.[8] Aynı işyerinde çalışan iki işçiden birinin günlük süresi dolmuşsa, diğerinin durumuna bakılarak sonuca gidilemez. Her işçinin o günkü toplamı ayrı hesaplanır.
Örnek durum
Örneğin bir fabrika, ulusal bayramdan önceki iki iş gününü kapatıyor ve çalışanlara bunu duyuruyor. Bayramdan sonra işveren, “kapalı günler için hafta içi günlerde 2 saat fazla çalışılacak” diyor ve nedeni yazıyor. Bu, kanundaki ikinci halle uyumlu bir telafi çalışmasıdır. Günde 2 saat, günlük 3 saat sınırının altında kalır. İşçilerin günlük toplam süresi 11 saati aşmıyorsa zam doğmaz.
Aynı işveren telafiyi hafta tatili gününde yaptırmak isterse durum değişir. Tatil gününde telafi yaptırılamayacağı için bu çalışma telafi sayılamaz. Günde 4 saat telafi istenirse de 3 saatlik sınır aşılmış olur.
Başvurmadan önce kontrol edin
- İşveren çalışmanın hangi nedene dayandığını size yazılı bildirdi mi?
- Başlangıç tarihi duyuruldu mu?
- Günlük ek çalışma 3 saati geçiyor mu? O gün toplam kaç saat çalıştınız?
- Telafi tatil gününe denk geldi mi?
- Telafi, çalışılmayan günden ne kadar sonra yaptırıldı?
- Telafi edilen süre yıllık izin gibi yasal bir izin muydu?
Koşullardan biri yerine gelmemişse çalışmanın telafi niteliği tartışma konusu olur. Bu halde zamlı ücret doğup doğmadığı olayın ayrıntılarına göre değerlendirilir. Ücret alacakları işçilik alacaklarında zamanaşımı yazısındaki sürelere tabidir. Kullanılmayan yıllık izin için yıllık izin süreleri yazısına bakabilirsiniz.
Telafi Çalışması Hakkında Sık Sorulan Sorular
Telafi fazla mesai sayılır mı?
Hayır. Kanun, telafiyi fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma saymaz. Bu nedenle zamlı fazla mesai ücreti doğmaz.
Telafi günde kaç saat olabilir?
Günde en çok 3 saat. Ayrıca işçinin o günkü toplam çalışması günlük en çok çalışma süresi olan 11 saati geçmemelidir.
Hafta sonu veya bayramda telafi yaptırılabilir mi?
Hayır. Tatil günlerinde telafi yaptırılamaz.
Yıllık izin kullandığım günleri işveren telafi ettirebilir mi?
Yönetmeliğe göre telafi, yasal izinlerin dışında verilen izinler için yaptırılır. Yıllık izin yasal izin olduğundan bu günler için telafi çalışması istenemez.
İşveren telafi için bana bildirimde bulunmak zorunda mı?
Evet. Yönetmelik, işverenin telafinin hangi nedene dayandığını açıkça belirtmesini ve başlangıç tarihini ilgili işçilere bildirmesini ister.
Telafi hangi süre içinde yaptırılır?
Kanuna göre dört ay içinde. Yönetmelik ise nedenin ortadan kalkmasından sonra iki ay der. Somut olayda hangi sürenin geçerli olduğu ayrıca incelenmelidir.
Kaynaklar
- 4857 sayılı İş Kanunu m.64 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.64 ↩
- İş Kanununa İlişkin Çalışma Süreleri Yönetmeliği m.7 ↩
- Çalışma Süreleri Yönetmeliği m.7 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.64 ve Çalışma Süreleri Yönetmeliği m.7 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.41 ↩
- Çalışma Süreleri Yönetmeliği m.8, m.9 ↩
- Çalışma Süreleri Yönetmeliği m.11 ↩