İşçi Hakları

İş Kanunu’na göre işçi hakları 3 başlık altında düzenlenir:

İçindekiler

İşçinin çalışması karşılığında ücret hakkı
Eşit muamele görme hakkı
İş sağlığı ve güvenliği kapsamında korunma hakkı

İşçi haklarında temel süreler

İş Kanunu'na göre işçi hakları kapsamındaki fazla mesai, izin, dinlenme ve iş arama süreleri özeti

İş Kanunu’na Göre İşçi Hakları Nelerdir?

İş Kanunu’na göre işçi sayılan kişiler, aşağıda ifade edilen haklara sahiptir. İfade edilen haklardan istifade edilebilmesi için işçi ile işveren arasında kurulan iş sözleşmesinin yazılı şekilde yapılması kural değildir. Yazılı iş sözleşmesi olmadan çalışan işçiler de yasal haklarını mahkeme yoluyla her zaman arama hakkını haizdir. Bu haklar şu şekilde sıralanabilir:

Ücret alma hakkı,
İş sağlığı ve güvenliğini talep etme hakkı,
Eşit muamele hakkı,
Ara dinlenme hakkı,
Fazla mesai ücret hakkı,
Esaslı değişiklikler için rıza göstermeme hakkı,
Belirli günler için izin hakkı.

İşçi Hakları Nelerdir?

İş hukukunda işçi ile işveren arasındaki iş ilişkisinin işçinin kişiliğine bağlı olduğu kabul edilir. Bir iş sözleşmesine dayanarak çalışan gerçek kişiye “işçi”, iş görme karşılığı ücret ödemeyi üstlenen sözleşmelere “iş sözleşmesi” denir.

İşçi, başkasına bağımlı ve onun talimatına uygun olarak çalışan kişidir. İşveren ekonomik açıdan üstünlüğü ve iş becerisi sayesinde işçinin aleyhine çalışma koşulları ortaya koyabilir. İşte işçiyi bundan koruma amacı güden iş hukuku; emredici kurallarla işçiye gerçek bir hukuki statü kazandırır.

İşçinin Ücret Hakkı

İşçinin ücreti en az asgari ücret olmalı ve emsal ücretlere göre belirlenmelidir. Ücret en geç ayda bir, Türk parası ve işyerinde ödenmelidir. Mevzuatta belirlenen işçi sayısını aşan işyerlerinde ücret banka hesabına yatırılarak ödenmek zorundadır.^[1] Ücretin ödenmemesi halinde izlenecek yol maaşı ödenmeyen işçinin hakları yazısında anlatılır.

İşçinin Mobbinge (Psikolojik Taciz) Karşı Korunma Hakkı

Mobbing, işyerinde bir kişiye yönelik olarak onun onurunu zedeleyici, tekrarlanan ve hukuka aykırı fiillerden oluşan bir süreçtir. Eylemlerin “ısrarlı” ve “sistematik” olması şarttır; Yargıtay’a göre münferit ve tek defalık eylemler mobbing oluşturmaz.

“…davalının her ikisine birden “söylediğimi anlayamamışsınız, bu kapasite meselesidir” dediği yine tarihi belli olmayan bir başka gün işyerine gelen yemeği beğenmeyip yemeyen davacıya davalının bunun sebebini sorduğunu, yemeklerin beğenilmediği cevabına karşılık “İngiliz kontesti misin? Evinde ne tür yemek yiyorsun?” dediği, davacının işyerinde psikolojik baskıya maruz kaldığı ve rencide edici sözlere muhatap olduğu şeklindeki fesih sebebi bakımından yukarıda açıklanan tekil iki olay haricinde başkaca ispat bulunmadığı görülmektedir. Öncelikle sistematik bir durum söz konusu olmadığından davacının işyerinde mobbinge maruz kaldığı söylenemez.”
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2017/9651, K.2019/8198, 09.04.2019 (bozma)

İşveren, işçilerin psikolojik ve cinsel tacize uğramamaları için gerekli önlemleri almakla yükümlüdür. Mobbinge uğrayan işçi, kişilik haklarının ihlali nedenine dayanarak işverenden tazminat talep edebilir. Hukuki sonuçlar için mobbing cezası, dava süreci için mobbing nedeniyle tazminat davası yazısına bakılabilir.

İşçinin Kişisel Verilerinin Korunması Hakkı

İşçilerin kişisel verileri kişilik hakkı kapsamındadır. İş Kanunu m. 75 uyarınca işveren, işçi hakkında edindiği bilgileri dürüstlük kuralına ve hukuka uygun kullanmalı, gizli kalmasında işçinin haklı çıkarı bulunan bilgileri saklamalıdır.

Hukuka aykırı işleme halinde işçi zararın giderilmesini ve tazminat isteyebilir. İşyerinde kamera kullanımının sınırları işveren işçiyi kamerayla izleyebilir mi yazısında ele alınır.

İşçinin İş Sağlığı ve Güvenliği Hakkı

İşverenin işçiyi koruma borcu kapsamında Borçlar Kanunu ve 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu işverene risk değerlendirmesi yapma, çalışanları bilgilendirme, tedbirleri denetleme ve gerekirse işi durdurma gibi yükümlülükler getirir. İşçi, iş kazası sonucunda meydana gelen zarar nedeniyle işverenin sorumluluğuna başvurabilir; bu dava işçiyi koruma borcuna aykırılıktan kaynaklanan kusura dayanır. Ayrıntı için iş kazasında işverenin sorumluluğu ve iş kazası tazminat davası yazılarına bakılabilir.

İşçinin Çalışmaktan Kaçınma Hakkı

İş sağlığı ve güvenliği bakımından ciddi ve yakın tehlike ile karşı karşıya kalan çalışanlar işverene başvurarak gerekli tedbirlerin alınmasını talep edebilir ve tedbirler alınıncaya kadar çalışmaktan kaçınabilir. Tehlike önlenemez nitelikte ise başvuru yapmaksızın da çalışmaktan kaçınılabilir. Bu hakkı kullanan çalışanların ücret ve diğer hakları kısıtlanamaz.

İşçinin Eşitlik Hakkı

İş Kanunu m. 5 ile “ayrımcılık yasağı” düzenlenmiştir. İşveren, işçilere eşit davranmak ve eşit değerdeki işlerde çalışan işçilere eşit çalışma koşulları uygulamak zorundadır.

Yasağa aykırı davranılırsa işçi 4 aya kadar ayrımcılık tazminatı ve yoksun bırakılan haklarını isteyebilir; işveren aleyhine idari para cezası da uygulanır. Şartlar ve ispat için ayrımcılık tazminatı yazısına bakılabilir.

İşçinin Ara Dinlenmesi Hakkı

İş Kanunu m. 68 uyarınca ara dinlenmesi çalışma süresine göre 15 dakika, 30 dakika ya da 1 saattir. Bu hüküm emredicidir ve çalışma süresinden sayılmadığı için ücret hakkı doğurmaz. Süreler ve çay molası gibi uygulama soruları ara dinlenme (mola) hakkı yazısında yer alır.

İşçinin Fazla Mesai Ücreti Hakkı

Haftalık 45 saati aşan çalışmalara “fazla çalışma (mesai)” denir ve her saat için normal ücret %50 yükseltilerek ödenir. Haftalık çalışma süresinin 45 saatin altında belirlendiği durumlarda aşan çalışmalara “fazla sürelerle çalışma” denir ve ücret %25 yükseltilir. Hesap ve ispat ayrıntıları için fazla mesai ve fazla mesai üst sınırı yazılarına bakılabilir.

“Fazla çalışmaların uzun bir süre için hesaplanması ve miktarın yüksek çıkması halinde Yargıtay’ca hakkaniyet indirimi yapılması gerektiği istikrarlı uygulama halini almıştır. Ancak fazla çalışmanın tanık anlatımları yerine yazılı belgelere ve işveren kayıtlarına dayanması durumunda böyle bir indirime gidilmemektedir. Yapılacak indirim, işçinin çalışma şekline ve işin düzenlenmesine ve hesaplanan fazla çalışma miktarına göre taktir edilmelidir. Hakkın özünü ortadan kaldıracak oranda bir indirime gidilmemelidir.”
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2017/14186, K.2017/5260, 28.03.2017 (bozma)

İşçinin İhbar Süresinde İş Arama İzni

İş Kanunu m. 27 hükmü uyarınca işveren, fesih bildirim süreleri içinde işçiye yeni bir iş bulması için günde en az 2 saat ücretli izin vermek zorundadır. Ayrıntılar iş arama izni ve ihbar süresi yazılarında anlatılır.

İşçinin İzin Hakkı

İşçi izin hakları; yıllık ücretli izin, hafta tatili izni, ulusal bayram ve genel tatiller, doğum izni ve mazeret izni olarak sayılır.

İş Kanunu m. 46 uyarınca işçilerin 7 günlük bir zaman dilimi içinde kesintisiz en az 24 saat dinlenme hakkı (hafta tatili) vardır; çalışılmayan hafta tatili günü için o günün ücreti tam ödenir. Ulusal bayram ve genel tatil günlerinde de ücret tam ödenir, çalışılırsa her gün için ayrıca bir günlük ücret verilir. Ücret hesapları için hafta tatili ücreti ve genel tatil ücreti yazılarına bakılabilir.

İşçi, işe başladığı günden itibaren en az 1 yıl çalışmış olmak şartıyla yıllık ücretli izin hakkı elde eder; deneme süresi bu süreye dahildir. Çalışma süresi 1 yıldan 5 yıla kadar olanlara yılda 14 gün, 5 yıldan fazla 15 yıldan az olanlara 20 gün ve daha fazla olanlara 26 gün izin verilir. Ayrıntı yıllık izin süreleri yazısındadır.

Analık hali izni biten ya da 3 yaşını doldurmamış çocuğu evlat edinen işçilere birinci doğumda 60 gün, ikinci doğumda 120 gün, sonraki doğumlarda 180 gün süreyle haftalık çalışma süresinin yarısı kadar ücretsiz izin verilir. Kadın işçiye dilerse doğum izni süresinin (24 hafta, çoğul gebelikte 26 hafta) tamamlanmasından sonra 6 aya kadar ücretsiz izin de verilir.^[2] Süreler için doğum izni kaç gün yazısına bakılabilir.

Dürüstlük kuralı gereği işçinin çalışmasının kendisinden beklenemeyeceği durumlarda mazeretli sayılması gerekir. Evlenme, evlat edinme ve yakınların ölümü halinde 3 gün, eşin doğum yapması halinde 10 gün ücretli izin verilir.^[3] Tüm mazeret hallerinin tablosu mazeret izni yazısında yer alır.

İşçinin Çalışma Koşullarında Değişikliğe Rıza Göstermeme Hakkı

İş Kanunu m. 22 uyarınca işveren, çalışma koşullarında esaslı değişiklik yapabilmek için işçiden rıza almak zorundadır. Ücretin düşürülmesi, işçinin pozisyonunun düşürülmesi, vardiyaların değiştirilmesi ve rızasız ücretsiz izin bu kapsamda örnek verilebilir.

Aksi takdirde işçi, iş sözleşmesini feshetme ve tüm tazminatları alma hakkına sahiptir. Usul ve süreler için çalışma koşullarında esaslı değişiklik ve haklı fesih yazısına bakılabilir.

Alt İşveren İşçi Hakları

Alt işveren ve asıl işveren işçiye karşı müteselsil olarak sorumludur. Kanuna aykırı bir alt işveren ilişkisi tesis edilmiş ise yalnızca asıl işveren statüsü hukuken geçerli olur ve bu durumda sorumluluk asıl işverene aittir. Ayrıntı için taşeron işçi hakları yazısına bakılabilir.

Kadın İşçi Hakları

Kadın işçi, evlendiği tarihten itibaren 1 yıl içinde iş sözleşmesini sona erdirir ise kıdem tazminatına hak kazanır. Bunun için yalnızca evliliği ispatlaması yeterlidir. Konu evlilik nedeniyle işten ayrılma ve tazminat hakkı yazısında işlenir.

Engelli İşçi Hakları

Aynı il sınırları içerisinde en az 50 işçi istihdam eden işveren, personel sayısının özel sektör işyerlerinde %3’ü, kamu işyerlerinde %4’ü oranında engelli işçi çalıştırmak zorundadır.^[4]

Askere Giden İşçi Hakları

İş Kanunu m. 31 uyarınca zorunlu askerlik görevi nedeniyle işten ayrılan işçi askerliğin bitiminden sonra 2 ay içinde eski işine dönme hakkına sahiptir.

Aksi takdirde işveren, işçiye 3 aylık ücreti tutarında tazminat ödemek zorundadır.^[5] Ayrıntı için askere giden işçinin hakları yazısına bakılabilir.

Kendi İsteği ile İşten Ayrılan İşçinin Hakları Nelerdir?

Haklı neden göstermeksizin kendi isteğiyle işten ayrılan işçinin kıdem tazminatı ve ihbar tazminatı talep etme imkanı bulunmaz; işten ayrılma işverenin kusuruna dayanmadığı sürece genel hükümler uyarınca tazminat hakkı da yoktur. Haklı nedene dayanarak sözleşmeyi fesheden işçinin kıdem tazminatı gibi hakları ise devam eder. Ayrıntı için kendi isteğiyle işten ayrılan işçinin tazminat hakkı yazısına bakılabilir.

İşçinin Haklı Nedenle Derhal Fesih Hakkı Nedir?

İş Kanunu’nda gösterilen nedenlerden herhangi birinin mevcudiyeti halinde işçi iş sözleşmesini derhal feshetme ve işverene bunu bildirme hakkına sahiptir. Bu hak, işçinin durumu öğrenme tarihinden başlayarak 6 iş günü ve fiilin işlendiği tarihten başlayarak 1 yıl içinde kullanılmalıdır. Nedenler için işçinin haklı nedenle fesih hakkı yazısına bakılabilir.

İşten Çıkarılan İşçinin Hakları Nedir?

İşten çıkarılan işçi kıdem tazminatı, ihbar tazminatı, ücret alacağı, fazla mesai ve yıllık izin ücreti alacağı ile işe iade davası açma hakkına sahiptir. Kıdem tazminatı için işçinin işyerinde en az 1 yıl çalışmış olması gerekir; işe iade davası için en az 6 aylık kıdem ve işyerinde en az 30 işçi aranır. Tek tek hak kalemleri işten çıkarılan işçinin hakları, işten kovulan işçilerin hakları ve işe iade davası şartları yazılarında anlatılır.

Maaşı Ödenmeyen Çalışan Hakları Nelerdir?

İş hakları uyarınca işveren, ücreti en fazla 1 ay sonunda ödemek zorundadır. Ücret ödeme gününden itibaren 20 gün içinde ödenmezse işçi iş görme borcunu yerine getirmekten kaçınabilir.^[6] Ücreti ödenmeyen işçi ayrıca iş sözleşmesini derhal feshedebilir ve ödenmeyen ücretini “ücret alacağı davası” ile talep edebilir.

İşverenin İşçi Üzerinde Hakları Nelerdir?

İşçi hakkı yanı sıra işçinin işverene yükümlülükleri de bulunur. İşçi; işverene karşı,

İş görme,
İşverenin talimatına uyma,
Sadakat,
Teslim ve hesap verme,
Rekabet etmeme

borcu altındadır.

İş Hukukunda Zorunlu Arabuluculuk

7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu’nun 3. maddesi uyarınca iş sözleşmesine dayanan işçi veya işveren alacağı ve işe iade talebiyle açılan davalar için arabuluculuk dava şartıdır. Arabuluculuğa başvurulmaması halinde dava usulden reddedilir.

Kıdem, ihbar, işe başlatmama ve boşta geçen süre tazminatı ile ücret, fazla mesai, UBGT ve yıllık izin ücreti gibi alacaklar bu kapsamdadır. Başvuru adımları arabulucuya nasıl başvurulur yazısında yer alır.

İşçi Hakları İçin Avukat Desteği

İş hukuku uyuşmazlıkları kanunların bütüncül uygulanması gereken bir alandır. Zira işçi hakları birçok kanunda muhtelif olarak düzenlenir ve sürekli güncellenir. Bu sebeple bilinmeyen işçi hakları ve güncel Yargıtay içtihatlarının takip edilmesi önem arz eder.

İşçilerin hak kaybı yaşamaması için iş hukuku avukatından hukuki hizmet alınması yararlı olabilir.

Çalışan gruplarına göre haklar ile ilgili rehberler

Konuyla ilgili ayrıntılı yazılar:

İlgili mevzuat: 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu.

Sık Sorulan Sorular

İşçi Hakları Nereden Öğrenebilirim?

Türk Hukuku’nda bir iş sözleşmesine dayanılarak çalıştırılan işçilerin hak ve sorumlulukları 4857 sayılı İş Kanunu ile düzenlenir.

Ayrıca 49. maddesi ile Anayasa işçi hakları bakımından koruma getirir. Söz konusu hüküm gereği devlet; çalışanların hayat seviyesini yükseltmek, korumak ve çalışmayı desteklemek için her türlü ekonomik ve sosyal tedbiri almak zorundadır.

İşçi hakları bakımından Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı ALO 170, Sosyal Güvenlik Kurumu ise ALO 171 hattı üzerinden iletişime geçilebilir.

4A İşçi Hakları Nedir?

5510 sayılı Kanun uyarınca, bir iş sözleşmesine bağlı olarak çalışan işçilere “4/1,a’lı işçi” denir.

4/1,a’lı işçilerin hakları şunlardır: İşe iade hakkı, kıdem tazminatı hakkı, ihbar tazminatı hakkı, ücret hakkı, fazla mesai ücreti hakkı, yıllık izin ücreti hakkı, hafta tatili hakkı, UGBT alacağı hakkı, ayrımcılık tazminatı hakkı, sendikal tazminat hakkı, işsizlik ödeneği hakkı.

İşçinin Ölümü Halinde Yakınlarının Sahip Olduğu Haklar Nelerdir?

İşçinin ölümü halinde kıdem tazminatı ve fazla mesai ücreti alacağı mirasçıları tarafından talep edilebilir.

İşçinin sağ kalan eşi ve ergin olmayan çocukları, yoksa bakmakla yükümlü olduğu kişiler; ölüm tarihinden itibaren 1 ay, hizmet ilişkisi 5 yıldan uzun sürmüşse 2 aylık ücret tutarında ödeme alma hakkına sahiptir.^[7] Ayrıntı için ölen işçinin tazminat hakları yazısına bakılabilir.

Pandemi Sürecinde İşçi Hakları Nedir?

Pandemi gibi olağanüstü durumlarda işçinin sağlığı veya yaşayışı tehlikeye girerse sağlık sebebiyle, işin bir haftadan fazla durmasını gerektiren zorlayıcı sebep ortaya çıkarsa zorlayıcı sebeple derhal fesih hakkı doğabilir. Bu durum somut olaya göre değerlendirilir.^[8]

İşsizlik Sigortası Nedir?

Bir işyerinde çalışırken çalışma hususunda istek, yetenek ve yeterliliği bulunmasına rağmen herhangi bir kastı ya da kusuru bulunmaksızın işinin kaybeden sigortalı işçiler bakımından yapılan sigortaya “işsizlik sigortası” denir. İşçilerin işsiz kalması sebebiyle uğradıkları gelir kaybını belirli süre ve ölçülerde karşılamaya yarar. Başvuru şartları için işsizlik maaşı ve şartları yazısına bakılabilir.

Kaynaklar

4857 sayılı İş Kanunu m.32 ↩
4857 sayılı İş Kanunu m.74 ↩
4857 sayılı İş Kanunu ek m.2 ↩
4857 sayılı İş Kanunu m.30 ↩
4857 sayılı İş Kanunu m.31 ↩
4857 sayılı İş Kanunu m.34 ↩
6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.440 ↩
4857 sayılı İş Kanunu m.24 ↩