Fazla Mesai ve Fazla Çalışma Nedir ?
Fazla mesai, haftalık normal çalışma süresini aşan çalışmadır; kanunda fazla çalışma adıyla geçer. İş Kanunu’na göre bir işçinin haftalık normal çalışma süresi en fazla 45 saattir. Kanunda yazılan koşullar çerçevesinde bu 45 saati aşan çalışmalara fazla çalışma denir.
Aksi kararlaştırılmamışsa 45 saatlik süre haftanın çalışılan günlerine eşit olarak paylaştırılır. Taraflar haftalık çalışma saatini günlere dağıtmakta serbesttir, ancak günlük 11 saat sınırı aşılamaz.
Sonraki çalışma dönemlerinde işçi daha az çalıştırılarak toplam süre normal süreyi geçmemek koşuluyla denkleştirme yapılabilir. Denkleştirme 2 aylık süre içinde yapılmalıdır. Yargıtay’a göre günlük 11 saatlik sınırın aşılması durumunda da fazla çalışma oluşur.
Fazla Mesai Oranları ve Sınırları
Fazla Çalışma (Mesai) Ücreti İspat
Fazla çalıştığını iddia eden işçi, bunu ispatla yükümlüdür. İşçi iddiasını işyeri kayıtları, işyerine giriş çıkışı gösteren belgeler, kart sistemleri, işyeri yazışmaları ve iş programlarıyla ispatlayabilir. Yazılı belge olmaması durumunda tanık beyanlarıyla da ispat mümkündür.
İşçinin imzasını taşıyan bordro, sahteliği ispat edilinceye kadar kesin delil niteliğindedir. İmzalı bordroda görünen fazla çalışma alacağının ödendiği kabul edilir. İşçinin fazla çalışma alacağının daha fazla olduğuna dair ihtirazi kaydı varsa fazla çalışma her türlü delille ispatlanabilir; ihtirazi kayıt yoksa ancak yazılı delille ispatlanabilir.
Fazla Çalışma / Fazla Süreli Çalışma Farkı
Normal çalışma süresi haftalık en fazla 45 saattir. Taraflar sözleşmeyle haftalık çalışma süresini 45 saatin altında belirleyebilir. Bu durumda sözleşmedeki süreyi aşan ve 45 saate kadar yapılan çalışmalar fazla süreli çalışma olarak adlandırılır.
Örneğin normal çalışma süresi 40 saat kararlaştırılmışsa 40 ile 45 saat arasındaki 5 saat fazla süreli çalışmadır. Haftalık 45 saat aşılmamış olsa da bu sürelerle çalışma, saat ücretinin %25 fazlasıyla ödenir. 45 saati aşan fazla çalışmada ise normal saatlik ücret %50 zamlı ödenir.
Fazla Mesainin Koşulları Nelerdir?
*Ülkenin genel yararları yahut işin niteliği veya üretimin artırılması gibi nedenlerle fazla çalışma yapılabilir.
*İŞÇİNİN ONAYI: Fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışma yaptırmak için çalışanın yazılı onayının alınması gerekir. Bu onay işçinin özlük dosyasında saklanmalıdır. Çalışan onay vermedi ise, işçi fazla çalışma yapmaya zorlanamaz. Ancak bu onayı vermesine rağmen, yasal sınırı aşmayan fazla çalışmaya gelmemesi devamsızlık kapsamında sayılır. Zorunlu nedenlerle veya olağanüstü durumlarda yapılan fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışma için çalışanın onayı gerekli değildir.
*AZAMİ SÜRE: Fazla çalışma sürelerinin toplamı bir yılda 270 saatten fazla olamaz. Buradaki amaç işçiyi korumaktır; sınırın ayrıntıları fazla mesai üst sınırı yazısında anlatılır.
* YASAK BULUNMAMASI : Bazı işlerde fazla çalışma yapılması yasaklanmıştır. Sağlık kuralları bakımından günde ancak 7,5 saat ve daha az çalışılması gereken işlerde, gece sayılan gün döneminde yürütülen işlerde, maden ocakları, kablo döşemesi, kanalizasyon, tünel inşaatı gibi işlerin yer ve su altında yapılanlarında fazla çalışma yaptırılamaz. Fazla çalışma yaptırılamayacak işçiler aşağıda ayrıca sıralanmıştır.
Fazla Çalışma (Mesai) Ücreti Hesaplama
Günlük çalışma süresi 11 saatle sınırlıdır. 11 saati aşan çalışmalar, haftalık 45 saati aşmasa da gün bazında fazla çalışma sayılır. Gece çalışmasındaki günlük 7,5 saat sınırı ve ücreti için gece çalışması süreleri ve ücreti yazısına bakılabilir.
Sağlık kuralları bakımından günde en fazla 7,5 saat veya daha az çalışılması gereken işlerde bu süreyi aşan çalışma süreleri ve 7,5 saatten az çalışılması gereken işlerde de söz konusu günlük çalışma sürelerini aşan çalışmalar fazla çalışma niteliğindedir. Sözü edilen çalışmalarda haftalık 45 saat olan yasal sürenin aşılmamış olmasının önemi yoktur. Başka bir deyişle bu çalışmalar haftalık değil günlük olarak hesaplanır.
Fazla çalışmaların uzun bir süre için hesaplanması ve miktarının yüksek çıkması durumunda hakkaniyet indirimi yapılır. Genel olarak hakkaniyet indirimi %30 olarak kabul edilmektedir. Fazla çalışmanın tanık anlatımları yerine yazılı belgelere ve işveren kayıtlarına dayanması durumunda indirim yapılmadan hesaplama yapılır.
Hakkaniyet indirimi üzerinden davalı lehine yargılama giderlerine hükmedilemez. Konunun ayrıntısı için işçilik alacaklarında hakkaniyet indirimi yazısına bakılabilir.
4857 sayılı İş Kanunu md.41 uyarınca fazla sürelerle çalışma ücretinin %25, fazla çalışma(mesai) ücretinin %50 zamlı ödenmesi gerekir.[1] Uygulamada fazla çalışma ücretinin aylık ücrete dahil olduğu durumlar söz konusu olabilmektedir. Bu durumda yıllık 270 saatle sınırlı fazla çalışma kabul edilmektedir.
270 saatin aşılması durumunda, örneğin 330 saat çalışma varsa, 60 saat aylık ücret dışında fazla çalışma olarak ücretlendirilmektedir. Söz konusu 270 saat bütün olarak değil 12 aya bölünerek, yani aylık 22,5 saat formülüyle değerlendirilmektedir. İşveren bu süreyi yılın belli aylarına istediği şekilde dağıtamaz, yalnızca her aya eşit pay edebilir.
Bu durumda 270 saat tamamlanmasa da aylık 22,5 saati aşan çalışmalar fazla çalışma olarak kabul edilir. Yıllık sınırın ayrıntıları için fazla mesai üst sınırı yazısına bakılabilir.
Ara dinlenme süreleri, fazla çalışma sürelerinden indirilerek hesaplama yapılır.
Çalışma süresinin hesaplanmasında işçinin sürekli çalışıp çalışmamasının önemi bulunmamaktadır. İşçinin, işverenin emri altında bulunduğu ve çıkacak işi yapmaya hazır olarak beklediği zaman dilimleri de çalışma sürelerinden sayılır. İş Kanunun 66. Maddesine göre;
a) Madenlerde, taşocaklarında yahut her ne şekilde olursa olsun yeraltında veya su altında çalışılacak işlerde işçilerin kuyulara, dehlizlere veya asıl çalışma yerlerine inmeleri veya girmeleri ve bu yerlerden çıkmaları için gereken süreler.
b) İşçilerin işveren tarafından işyerlerinden başka bir yerde çalıştırılmak üzere gönderilmeleri halinde yolda geçen süreler.
c) İşçinin işinde ve her an iş görmeye hazır bir halde bulunmakla beraber çalıştırılmaksızın ve çıkacak işi bekleyerek boş geçirdiği süreler.
d) İşçinin işveren tarafından başka bir yere gönderilmesi veya işveren evinde veya bürosunda yahut işverenle ilgili herhangi bir yerde meşgul edilmesi suretiyle asıl işini yapmaksızın geçirdiği süreler.
e) Çocuk emziren kadın işçilerin çocuklarına süt vermeleri için belirtilecek süreler.
f) Demiryolları, karayolları ve köprülerin yapılması, korunması ya da onarım ve tadili gibi, işçilerin yerleşim yerlerinden uzak bir mesafede bulunan işyerlerine hep birlikte getirilip götürülmeleri gereken her türlü işlerde bunların toplu ve düzenli bir şekilde götürülüp getirilmeleri esnasında geçen süreler çalışma süresi olarak kabul edilir.
Dolayısıyla fazla çalışma sürelerinin hesaplanmasında yukarıda belirtilen durumlarda göz önünde bulundurulması gerekir.
Fazla Çalışma Türleri
Olağan Nedenlerle Fazla çalışma : Normal nedenlerle yapılan fazla Çalışmadır.
Zorunlu Nedenlerle Fazla çalışma : İşyerinin zor durumu normal şartlara dönene kadar yapılan fazla Çalışmadır. 270 saatlik sınır uygulanmaz.
Olağanüstü Nedenlerle Fazla çalışma :ülke savunması ve ihtiyacı için yapılan fazla Çalışmadır. Seferberlik sırasında ve yurt savunmasının gereklerini karşılayan işyerlerinde Cumhurbaşkanı günlük çalışma süresini işçinin en çok çalışma gücüne çıkarabilir.[2]
Serbest Zaman Verilmesi
Çalışan fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma karşılığı olarak zamlı ücret yerine, fazla çalıştığı her saat karşılığında bir saat otuz dakikayı, fazla sürelerle çalıştığı her saat karşılığında bir saat on beş dakikayı serbest zaman olarak kullanabilir.
Ancak serbest zaman kullanımı çalışanın talebine bağlıdır, fazla çalışma yaptıran işveren fazla çalışma ücretinin karşılığını tek taraflı olarak serbest zaman kullanımına dönüştüremeyecektir. Ayrıca serbest zamanın fazla çalışmanın gerçekleşmesini takip eden altı ay içinde, çalışma sürelerinde ve ücretin de kesinti olmadan çalışana kullandırılması gerekmektedir.
Fazla Mesai (Çalışma) Yaptırılamayacak İşçiler
Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliği’nin 8. maddesine göre 18 yaşını doldurmamış işçilere, sağlığı elvermeyen işçilere, gebe, yeni doğum yapmış ve çocuk emziren işçilere ve kısmi süreli iş sözleşmesiyle çalışanlara normal nedenlerle fazla çalışma yaptırılamaz. Yer altında maden işlerinde çalışan işçilere ise yalnızca zorunlu nedenler (m.42) ve olağanüstü haller (m.43) dışında fazla çalışma yaptırılamaz.[3] Listenin ayrıntısı ve sonuçları fazla mesai üst sınırı yazısında yer alır.
Fazla Çalışma (Mesai) Ücreti Zamanaşımı Süresi
Fazla çalışma ücreti almaya hak kazanan işçi bu hakkını belirli bir süre içerisinde talep etmesi gerekmektedir. Talep edilmediği takdirde zamanaşımına uğrayarak bu hakkını kaybedecektir. Fazla çalışma ücreti de bir ücret alacağı olduğundan beş yıllık zamanaşımına tabidir. Bu beş yıllık süre fazla çalışma ücretinin ödenmesi gerektiği tarihten itibaren başlar. Dolayısıyla zamanaşımı süresi yapılan her fazla çalışma süresi için ayrı ayrı belirlenecektir.
Fazla çalışma ücreti alacağı için dava açıldığında açıldığı tarihten itibaren geriye doğru son 5 yıl içindeki fazla çalışma ücretleri hesaplanacaktır. İş sözleşmesinin devam etmesi bu sürenin başlamasına engel değildir. İşverenden fazla çalışma ücreti alacağının talep edilmesi zamanaşımı süresini kesen sebeplerden değildir.
Süre hesabının ayrıntıları için işçilik alacaklarında zamanaşımı yazısına bakılabilir.
Fazla Mesai Ücreti Ödenmeyen İşçinin Yasal Hakları
İş Kanunu 34. maddesine göre, “Ücreti ödeme gününden itibaren yirmi gün içinde mücbir bir neden dışında ödenmeyen işçi, iş görme borcunu yerine getirmekten kaçınabilir.” hükmü yer almaktadır. Fazla çalışma ücreti normal çalışmalarına ait ücretlerle birlikte ödeneceğinden Kanun maddesinde belirtilen 20 günlük süre normal ödenmesi gereken ücretin verilme tarihinden itibaren başlayacaktır. Fazla çalışma ücreti ödenmediğinden iş görme borcunu yerine getirmeyen işçilerin, iş sözleşmeleri çalışmadıkları için feshedilemez ve yerine yeni işçi alınamaz, bu işler başkalarına yaptırılamaz.
İş Kanunu 24/II-e maddesine göre, “İşveren tarafından işçinin ücreti kanun hükümleri veya sözleşme şartlarına uygun olarak hesap edilmez veya ödenmezse” işçi haklı nedenlere dayanarak iş sözleşmesini derhal feshedebilir. Dolayısıyla fazla çalışma ücreti ödenmeyen işçi haklı nedenlerle iş sözleşmesini feshedip, bunun hukuki sonuçlarından faydalanır. Bu konuda işverenin fazla çalışma ücretinin bir kısmını ödemiş olması ya da hiç ödememesi bu hakkın kullanılmasına engel değildir.
Fazla çalışma ücreti ödenmeyen işçi, diğer şartlar mevcutsa kıdem tazminatı, ulusal bayram ve genel tatil (UBGT) ücreti ve diğer işçilik alacaklarını da talep edebilir. Haklı nedenle derhal fesih halinde ihbar tazminatı talep edilemez. Fesih hakkının nasıl kullanılacağı için işçinin haklı nedenle fesih hakkı yazısına bakılabilir.
Fazla Çalışma Ücreti Alacak Davasında Görevli ve Yetkili Mahkeme
Fazla çalışma ücreti bir işçilik alacağı olduğundan bu konuda yaşanan uyuşmazlıklarda görevli mahkeme İş Mahkemeleridir. Fazla çalışma ücreti almaya hak kazanan işçinin fazla çalışma ücreti işveren tarafından ödenmemesi veya kısmi ödenmesi halinde dava şartı olan arabuluculuk faaliyeti sonrası İş Mahkemelerinde dava açmak gerekmektedir. Davacı, arabuluculuk faaliyeti sonunda anlaşmaya varılamadığına ilişkin son tutanağın aslını veya arabulucu tarafından onaylanmış bir örneğini dava dilekçesine eklemek zorundadır.
Fazla çalışma ücreti alacağına ilişkin İş Mahkemelerinde açılacak davalarda yetkili mahkeme ise davalı gerçek veya tüzel kişinin davanın açıldığı tarihteki yerleşim yeri mahkemesi ile işin veya işlemin yapıldığı yer mahkemesidir.
Başvuru adımları için arabulucuya nasıl başvurulur yazısına bakılabilir.
Fazla mesai ve çalışma süreleri ile ilgili rehberler
Konuyla ilgili ayrıntılı yazılar:
- Fazla Mesai Üst Sınırı: Yıllık 270 Saat, Haftalık 45 Saat, Günlük 11 Saat
- Denkleştirme Esası: İki Aylık Dönem, Haftalık 45 Saat ve Fazla Mesai
- Telafi Çalışması Nedir? Şartları, Süresi ve Fazla Mesaiden Farkı
- Ara Dinlenme (Mola) Hakkı: Süreler, Çay Molası ve Fazla Mesai
- Genel Tatil Ücreti: Bayramda Çalışan İşçinin Hakları ve Zamanaşımı
- Hafta Tatili Ücreti: Hesaplama, Zamlı Çalışma ve Alacak Davası
- Gece Çalışma Yasağı ve Haklı Fesih
- Gece Çalışması Süreleri ve Ücreti
- Fazla Mesai Alacağı Dava Dilekçesi Örneği ve İspat
- Vardiya Değişikliği: İşveren Tek Taraflı Yapabilir mi
Tüm konu başlıklarına İşçi Hakları Nelerdir? Güncel sayfasından ulaşılabilir.
Kaynaklar