Bordronuzda asgari ücret yazıyor. Siz aylarca bunun çok üzerinde ücret aldınız. Farkı elden ödediler. Şimdi işten çıkarıldınız ve alacaklarınızı hesaplatmak istiyorsunuz. İşveren “ücreti asgari ücretti” diyor. Mahkeme gerçek ücreti nasıl bulacak? İşte emsal ücret araştırması tam burada devreye girer.
Emsal ücret araştırması, ücretin miktarı tartışmalı olduğunda mahkemenin benzer işi yapan işçilerin aldığı ücreti araştırmasıdır. Araştırma sonucu davadaki hesaplamaya esas ücreti belirler. Aşağıda hangi davalarda yapıldığı, nasıl yürütüldüğü ve Yargıtay’ın bu konudaki yaklaşımı anlatılıyor.
Emsal ücret araştırmasında hemen bilmeniz gerekenler
- Ücretin miktarı iş sözleşmesinde belirlenmemişse işveren, asgari ücretten az olmamak üzere emsal ücreti ödemekle yükümlüdür.[1]
- Araştırma kararını hakim verir. İşçi, dilekçesinde bu yönde talepte bulunabilir.
- Yargıtay, bordrodaki ücretin gerçeği yansıtmadığı şüphesi doğduğunda tanık dinlenmesini ve emsal ücret araştırması yapılmasını arar.
- Gelen yanıt yetersizse araştırma yeterli sayılmaz. Yargıtay eksik araştırmayla verilen kararları bozar.
- Emsal ücret kıdem, ihbar, fazla mesai ve izin ücreti gibi birçok alacağın hesabını etkiler.
Emsal ücret araştırması nedir, ne zaman gündeme gelir?
Ücretin miktarı üç durumda sorun olur. İş sözleşmesinde ücret hiç yazılı değildir. Bordro gerçek ücreti göstermez. Ya da işçi ile işveren ücretin miktarında anlaşamaz.
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, ücretin dönemsel bir ödeme olduğunu ve tarafların asgari ücretin altına inmemek kaydıyla serbestçe belirleyebileceğini belirtir. Sözleşmede ücret yazmıyorsa bunun iş sözleşmesinin olmadığı anlamına gelmediğini de vurgular. O durumda ücret, işçinin kişisel özellikleri, kıdemi, meslek unvanı, işin niteliği, işyerinin özellikleri ve emsal işçilere ödenen ücretler dikkate alınarak belirlenir.[2]
Çalışma yaşamında bordroların gerçeği yansıtmadığı bilinen bir gerçektir. Daha az vergi ve sigorta primi ödemek için düşük ücret gösterilebilir. Yargıtay bu durumda gerçek ücretin saptanmasını önemli sayar.
Gerçek ücretin bordrodan yüksek olması başka bir sonucu da doğurur. SGK primleri düşük ücret üzerinden yatırılmış olabilir. Bu durumun işçiye etkisi SGK primlerinin eksik ödenmesi yazısında anlatılır. Emsal ücret araştırması yalnızca alacak hesabını değil, ispat stratejisini de belirler.
Hangi alacaklar emsal ücrete bağlıdır?
| Alacak | Ücretin rolü |
|---|---|
| Kıdem tazminatı | Tazminatın hesabı son ücret üzerinden yapılır.[3] |
| İhbar tazminatı | Bildirim süresine ait ücret esas alınır.[4] |
| Fazla çalışma ücreti | Normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının yüzde elli artırılmış hali ödenir.[5] |
| Yıllık izin ücreti | Sözleşmenin sona erdiği tarihteki ücret esas alınır.[6] |
| Ödenmeyen ücret farkları | Gerçek ücret ile ödenen ücret arasındaki fark istenir. |
Tablodaki hesapların hepsi ücret rakamına dayanır. Ücret yanlış belirlenirse alacağın tamamı yanlış çıkar. Bu nedenle ücret uyuşmazlığı çoğu davanın en kritik noktasıdır.
Yargıtay emsal ücret araştırmasını nasıl yönlendiriyor?
9. Hukuk Dairesi bir olayda ücret tartışmasında mahkemenin yalnızca bilirkişi raporuna dayanmasını yeterli bulmadı. Davacı asgari ücretin üzerinde bir ücret aldığını söylüyordu. İşveren ise asgari ücret ödediğini savunuyordu. Mahkeme emsal ücret araştırması yapmadan işverenin lehine olan seçeneği kabul etmişti. Daire kararı bozdu.
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2017/3751, K.2017/3620, 09.03.2017 (bozma)
“imzalı bordrolarda yer alan ücretin gerçeği yansıtmadığı şüphesi ortaya çıktığında, bu konuda tanık beyanları gözetilmeli ve işçinin meslekte geçirdiği süre, işyerinde çalıştığı tarihler, meslek unvanı ve fiilen yaptığı iş bildirilerek sendikalarla, ilgili işçi ve işveren kuruluşlarından emsal ücretin ne olabileceği araştırılmalı ve tüm deliller birlikte değerlendirilerek bir sonuca gidilmelidir.”
Bu ilke bir araştırma şablonu da sunar. Mahkeme araştırmayı yaparken işçinin meslekte geçirdiği süreyi, işyerindeki çalışma tarihlerini, unvanını ve fiilen yaptığı işi ilgili kuruluşlara bildirir. Sonra tanık beyanlarıyla birlikte değerlendirir.
Yetersiz yanıt araştırmayı bitirmez
22. Hukuk Dairesi’nin bir kararında mahkeme bir esnaf ve sanatkarlar odasından emsal ücret sormuştu. Gelen yazıda özel bir anlaşma yoksa emsal ücretin asgari ücret olabileceği yazılıydı. Mahkeme bunu esas alıp ücreti asgari ücret kabul etti. Daire bu sonucu yeterli bulmadı.[7]
Dairenin istediği, fesih tarihindeki ücretin işçinin yaptığı iş ve kıdemi esas alınarak ilgili meslek odalarından ve diğer kuruluşlardan araştırılmasıdır. Ayrıca Türkiye İstatistik Kurumu’nun internet sitesindeki “Kazanç Bilgisi Sorgulama” bölümündeki bilgiler de dikkate alınmalıdır. Tek bir genel yanıt, araştırmayı tamamlamaz.
Emsal ücret araştırması nasıl yapılır?
Araştırma mahkeme eliyle yürütülür. İşçi kendi başına bu araştırmayı yapamaz, ama sürece katkı verebilir. Süreç genellikle şu sırayı izler.
| Aşama | Kim yapar | Ne yapılır |
|---|---|---|
| Dilekçe | İşçi | Unvan, iş tanımı, kıdem ve iddia edilen ücret yazılır; emsal ücret araştırması talep edilir |
| Tanık dinleme | Mahkeme | Aynı işi yapan iş arkadaşlarının ücret bilgisi sorulur |
| Kuruluşlara yazı | Mahkeme | Sendika, meslek odası, işçi ve işveren kuruluşlarına emsal ücret sorulur |
| Kayıt incelemesi | Mahkeme, bilirkişi | Bordro, banka kayıtları, SGK kayıtları ve varsa resmi istatistikler değerlendirilir |
| Karar | Mahkeme | Tüm deliller birlikte değerlendirilerek ücret belirlenir |
Mahkeme bu aşamada işyerinin özelliklerini de gözetir. Büyük bir fabrikadaki usta ile küçük bir atölyedeki usta aynı ücreti almayabilir. İşçinin dilekçesindeki ayrıntı bu yüzden önemlidir.
İşçi hangi delilleri hazırlamalı?
Ücretin miktarı ve ekleri konusunda ispat yükü kural olarak işçidedir. Ama İş Kanunu işverene de belge yükümlülüğü getirir. Yazılı sözleşme yapılmamışsa çalışma koşullarını gösteren bir belge, ücret ödemelerinde ise hesap pusulası düzenlenip işçiye verilmelidir. Yargıtay bu belgelerin verilmiş olup olmadığının araştırılmasını ister.[2]
İşinize yarayacak deliller şunlardır. Banka hesap hareketleri ve havale dekontları gerçek ücreti gösterir. Yazışmalar ve mesajlar ücret pazarlığını kanıtlar. Aynı işi yapan eski iş arkadaşlarının tanıklığı da önemlidir. Elden ödemeler için işçiye elden ödeme yapılması yazısına, bordroda düşük ücret gösterilmesi için maaşın asgari ücretten gösterilmesi yazısına bakabilirsiniz.
Emsal ücret araştırması ve zorunlu arabuluculuk
Kanuna ya da iş sözleşmesine dayanan işçi alacağı ve tazminatı davalarında arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır.[8] Ücret konusunda uyuşmazlık varsa taraflar ilk olarak arabuluculuk masasında karşılaşır. Anlaşma olmazsa dava açılır ve emsal ücret araştırması mahkeme aşamasında yürütülür.
Bu nedenle arabuluculuk öncesinde de kayıtları toplamak yararlıdır. Banka dökümü, bordro ve yazışmalar masada pazarlık gücünüzü artırır. Süreç ayrıntıları için iş davaları mahkeme süreci nasıl işler yazısına bakabilirsiniz.
Örnek durum
Örneğin Hakan, bir mobilya atölyesinde sekiz yıl çalışmış bir montaj ustası. Bordroda asgari ücret yazıyor. Hakan’ın her ay hesabına yatan para bordrodaki tutardan yüksek. Kalan kısmı elden aldı. Hakan işten çıkarılınca kıdem ve ihbar tazminatı için dava açmak istiyor.
İşveren davada “Hakan asgari ücret alıyordu” der. Hakan dilekçesinde unvanını, kıdemini ve yaptığı işi yazar. Banka hesap hareketlerini sunar. Eski iş arkadaşlarını tanık gösterir ve emsal ücret araştırması ister. Mahkeme meslek odalarına ve sendikalara yazı yazar. Sonuçlar ile tanık beyanları birlikte değerlendirilerek ücret belirlenir. Tazminat hesabı bu ücret üzerinden yapılır.
Sık yapılan hatalar
- Bordroya güvenip ücret iddiasını hiç delillendirmemek.
- Dilekçede unvan, kıdem ve iş tanımını eksik yazmak.
- Banka kayıtlarını ve yazışmaları saklamamak.
- Gelen tek satırlık meslek odası yanıtını yeterli sanmak. Gerekirse bilirkişi raporuna itiraz edilebilir.
- Emsal ücreti kesin rakam saymak. Mahkeme tüm delilleri birlikte değerlendirir.
Bilirkişi raporu ücret konusunda sizin aleyhinize geldiyse bilirkişi raporuna itiraz dilekçesi örneği yol gösterir. Tanık bildirme için tanık listesi dilekçesi örneği kullanılabilir. Fazla mesai alacağı için fazla mesai yazısına, tüm alacakların toplu hesabı için tüm işçi alacakları hesaplama aracına başvurabilirsiniz. Ücretin zamanla artışı konusunda maaşa zam zorunluluğu yazısı da okunabilir. Dava öncesi arabuluculuk için arabulucuya nasıl başvurulur yazısına göz atın.
Bu başlığı geniş bağlamda Maaşı Ödenmeyen İşçinin Hakları rehberinde, ilişkili bir yönünü ise Çalışma Koşullarında Esaslı Değişiklik ve Haklı Fesih yazısında bulabilirsiniz.
Emsal Ücret Araştırması Hakkında Sık Sorulan Sorular
Emsal ücret araştırması nedir?
Ücretin miktarı tartışmalı olduğunda mahkemenin, benzer işi yapan işçilerin aldığı ücreti sendikalardan, meslek odalarından ve diğer kuruluşlardan araştırmasıdır. Sonuç, alacak hesabına esas ücreti belirler.
Emsal ücret araştırması hangi davalarda yapılır?
Ücretin miktarı ihtilaflı olan her işçilik alacağı davasında gündeme gelebilir. Kıdem ve ihbar tazminatı, fazla mesai, yıllık izin ücreti ve ücret farkı alacakları bu davalara örnektir.
Bordroda asgari ücret yazıyorsa emsal ücret araştırması yapılır mı?
Yargıtay, imzalı bordrodaki ücretin gerçeği yansıtmadığı şüphesi ortaya çıktığında tanık dinlenmesini ve emsal ücret araştırması yapılmasını aramaktadır. Şüphenin dayanağı olarak banka kayıtları ve tanıklar kullanılabilir.
Emsal ücret araştırmasında hangi kuruluşlara yazı yazılır?
Yargıtay kararlarında sendikalar, ilgili işçi ve işveren kuruluşları, meslek odaları ve Türkiye İstatistik Kurumu’nun resmi internet sitesindeki Kazanç Bilgisi Sorgulama bölümü anılmaktadır. Hangisine yazılacağını mahkeme belirler.
Emsal ücret araştırmasının sonucu bağlayıcı mıdır?
Hayır. Mahkeme emsal ücret yanıtlarını tanık beyanları ve diğer delillerle birlikte değerlendirir. Gelen yanıt yetersizse Yargıtay araştırmanın genişletilmesini ister.
Kaynaklar
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.401 ↩
- Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2017/3751, K.2017/3620, 09.03.2017 ↩
- 1475 sayılı İş Kanunu m.14 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.17 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.41 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.59 ↩
- Yargıtay 22. Hukuk Dairesi, E.2017/15394, K.2018/22413, 17.10.2018 (bozma) ↩
- 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.3 ↩