İnşaat İşçisi Hakları: Sigorta, Taşeron ve İş Kazası

Şantiyede ilk gününüz. Ustabaşı iş başı yaptırdı ama sigorta girişi için “yarın bakarız” dedi. Ücretiniz taşeron firmadan gelecek, ana firma “bizim işçimiz değil” diyor. Üç gün yağmur yağdı ve çalışılmadı. İnşaat işçisi hakları bu üç sorunun hepsinde kanuna dayanan cevaplar içerir.

İçindekiler

İnşaat sektörünün kendine özgü bir yapısı var. İş zinciri uzundur, şantiye değişir, ücret çoğu zaman hakedişe bağlı ödenir. Kanunlar bu yapıya göre bazı özel güvenceler getirmiştir.

Hemen bilmeniz gerekenler

İnşaat işyerlerinde sigortalı işe giriş bildirgesi, en geç çalışmaya başlatıldığı gün Kuruma verilmelidir.^[1]
Asıl işveren, alt işverenin işçilerine karşı alt işverenle birlikte sorumludur.
İşverenler, alt işverenlerinin işçilerinin ücretini aylık olarak ya da başvuru üzerine kontrol etmek ve ödenmeyen ücreti hakedişten keserek işçinin banka hesabına yatırmakla yükümlüdür.
İş kazası, işverence kolluğa derhal, Kuruma da en geç üç iş günü içinde bildirilmelidir.
Aynı işverenin farklı şantiyelerinde geçen süreler yıllık izin ve kıdem hesabında birleştirilir.

Sigorta, taşeron sorumluluğu, iş kazası bildirimi ve kıdem konularında inşaat işçisi hakları özeti

İnşaat işçisi hakları ve sigortalılık

İnşaat işyerlerinde işe başlayan işçi hizmet akdiyle çalışan sigortalıdır. İşveren bildirgeyi diğer sektörlerden farklı olarak çalışmanın başladığı gün verebilir. Yani “ilk hafta deneme, sonra sigorta” uygulamasının kanunda karşılığı yoktur.^[2] Aracı biri sizi işe soksa bile asıl işveren, prim yükümlülüklerinden alt işverenle birlikte sorumludur.^[3]

Sigorta başlangıç kaydınız yoksa ya da eksik gün bildirilmişse iş kazası ve emeklilik haklarınız zarar görür. Önce SGK hizmet dökümünüzü kontrol edin. Eksik varsa sigortasız çalıştırılan işçi ne yapmalı ve hizmet tespit davası ve şartları yazıları yol gösterir.

Taşeron ve alt işveren sorumluluğu

İnşaatta ana yüklenici, işi alt yükleniciye devreder. Kanunda bu ilişki asıl işveren alt işveren ilişkisidir. Asıl işveren, alt işverenin işçilerine karşı o işyeriyle ilgili olarak kanundan, iş sözleşmesinden ya da toplu iş sözleşmesinden doğan yükümlülüklerden alt işverenle birlikte sorumludur.^[4] Detaylar taşeron işçi hakları yazısında.

Durum	Ne yapılabilir	Dayanak
Taşeron ücreti ödemiyor	Asıl işverene de başvurulabilir. İşveren ödenmeyen ücreti hakedişten keserek işçinin hesabına yatırmakla yükümlü	4857 m.2, m.36/5
İş kamu idaresine ait yapım işi	İdare, ücreti ödenmeyen işçinin başvurusu üzerine müteahhidin hakedişinden öder	4857 m.36/1
Taşeron prim yatırmıyor	Asıl işveren prim yükümlülüklerinden de sorumlu	5510 m.12
İş kazası oldu	Asıl işveren, alt işveren ve alt yüklenici zinciri sorumlu tutulabilir	4857 m.2, 6331 m.4

Kamu işlerinde ayrı bir düzen var. İdareler yapım ve onarım işlerinde ücretleri ödenmeyen işçi olup olmadığını kontrol eder ve ödenmeyen ücretleri müteahhidin hakedişinden öder. Bunun için hakediş ödeneceği, işyerinde işçilerin görebileceği yerlere ilan asılarak duyurulur. Her hakediş dönemi için üç aylık ücret tutarından fazlası hakkında idareye sorumluluk düşmez.^[5] Bu nedenle şantiyede asılı ilanı fotoğraflayın ve ücret ödenmeyen ay için hemen başvurun.

İş kazası ve işverenin yükümlülüğü

İşveren çalışanların işle ilgili sağlık ve güvenliğini sağlamakla yükümlüdür. Risk değerlendirmesi yapar, gerekli araç gereci sağlar ve alınan tedbirlere uyulup uyulmadığını denetler.^[6] İş kazası olunca işveren olayı yetkili kolluk kuvvetlerine derhal, Kuruma en geç kazadan sonraki üç iş günü içinde bildirmek zorundadır.^[7]

Zincirleme yüklenici ilişkisinde tazminattan kim sorumlu olur? Yargıtay 10. Hukuk Dairesi, çelik montaj işi alt yükleniciye ve oradan başka bir firmaya devredilen bir şantiyedeki ölümlü iş kazasında bu zinciri inceledi. Daire kararı, bilirkişi raporlarındaki kusur oranı konusundaki usul hatası nedeniyle bozdu. Sorumluluk konusundaki değerlendirmesi ise şöyleydi.

Yargıtay 10. Hukuk Dairesi, E.2023/3945 K.2024/8796, 19.09.2024 (bozma)

“(…) davalılar ile tazmin sorumluluğu bulunan dava dışı kişilerin, murisin kusurunun dışlanması sonucu bakiye %80 oranındaki kusur oranından müteselsilen ve müştereken sorumlu oldukları (…)”

Daire, kusur oranının ilgililer arasındaki dağılımının ayrıca açılacak rücu davasında tartışılabileceğini de belirtti. Yani işçi ya da yakınları, zincirdeki sorumlulardan birlikte tazminat isteyebilir. Firmaların kendi aralarındaki hesaplaşma işçiyi ilgilendirmez. İş kazası sonrası ne yapılacağı için iş kazası geçiren işçi ne yapmalı, hesap için iş kazası tazminatı hesaplama sayfalarına bakabilirsiniz. İşverenin sorumluluğunun sınırlarını iş kazasında işverenin sorumluluğu yazısı anlatıyor.

Hava şartları nedeniyle iş durursa

Şantiyelerde yağış ve don nedeniyle çalışmaya ara verilir. Kanun hava şartlarını adıyla saymaz. Zorlayıcı sebep kavramı üzerinden çözülür. İşçi, çalıştığı işyerinde bir haftadan fazla süre ile işin durmasını gerektirecek zorlayıcı sebepler ortaya çıkarsa iş sözleşmesini bildirim süresini beklemeden feshedebilir. İşveren için de benzer bir hüküm vardır.^[8] Bu sebeplerle çalışamayan ya da çalıştırılmayan işçiye bekleme süresi içinde bir haftaya kadar her gün için yarım ücret ödenir.^[9]

Yargıtay kararlarından biri yarım ücret hükmünün sınırını gösteriyor. 9. Hukuk Dairesi bir dosyada hammadde yokluğu nedeniyle çalışmaya ara verilen işçinin yarım ücret talebini kabul etmedi. Daire iki gerekçe gösterdi. Sözleşmede böyle bir hüküm yoktu ve hammadde yokluğu mücbir sebep sayılamazdı (E.2011/38989 K.2013/29269, 14.11.2013, bozma). Yağış gibi bir durumda sonuç; işin niteliğine, durmanın süresine ve sözleşme hükümlerine göre belirlenir.

Hava şartları fazla çalışma hesabında da önem taşır. 9. Hukuk Dairesi asfalt döküm işinde çalışan bir işçinin davasında, hava durumu ve mevsim koşullarının yapılan işi etkileyeceğini açıkça belirtti.

Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2021/2975 K.2021/7102, 29.03.2021 (bozma)

“İş yerinde yapılan işin asfalt döküm işi olduğu dikkate alındığında özellikle hava durumu ve mevsim koşullarının yapılan işi etkileyeceği açıktır.”

Daire ayrıca işverenin sunduğu “çalışma yapılamadı” tutanaklarının fazla çalışma, hafta tatili ve genel tatil hesabında değerlendirilmesini istedi. Yani işçi tarafında yıl boyunca aynı saatlerde çalışıldığı iddiası, hava verileriyle denetlenir. Bu yüzden hangi günlerde fiilen çalıştığınızı kendiniz de kayda alın. İşyerinde hazır bekleyip iş verilmeyen işçi için Yargıtay Hukuk Genel Kurulu’nun benimsediği bozma gerekçesi önemlidir. Buna göre işveren tarafından bekletilen ya da iş verilmeyen işçi, çalıştırılmadığı için ücrete hak kazanır. İş olduğunda çağrılan ve çağrılmadığı zaman işyeri dışında zaman geçiren işçi ise bu ücrete hak kazanamaz (E.2012/9-275 K.2012/301, 11.04.2012).

Yıllık izin, ihbar ve kıdem

Yıllık izin hakkı için aynı işverenin bir veya çeşitli işyerlerinde çalışılan süreler birleştirilir.^[10] Şantiye değiştirmeniz izin hakkınızı sıfırlamaz. Niteliği gereği bir yıldan az süren mevsimlik veya kampanya işlerinde çalışanlara ise yıllık izin hükümleri uygulanmaz.^[11] Her inşaat işi mevsimlik sayılmaz; işçinin çalışma biçimi ve süresi incelenir. Süreler için yıllık izin süreleri, izinde hafta sonu sayımı için yıllık izinde hafta tatili ve resmi tatil yazılarına bakın.

Kıdemde de aynı mantık işler. İşçilerin kıdemleri, hizmet akdinin devam etmiş veya fasılalarla yeniden akdedilmiş olmasına bakılmaksızın aynı işverenin bir veya değişik işyerlerinde çalıştıkları süreler gözetilerek hesaplanır.^[12] Kıdem şartlarını kıdem tazminatı şartları yazısında, hesabı kıdem tazminatı hesaplama aracında bulabilirsiniz.

İnşaatta “iş bitti” diye sona eren sözleşmeler sık görülür. Belli bir işin tamamlanması gibi objektif koşullara bağlı olarak yazılı yapılan sözleşme belirli süreli sayılır. Bu sözleşmeler esaslı neden olmadıkça üst üste yapılamaz, aksi halde başlangıçtan itibaren belirsiz süreli kabul edilir.^[13] Belirli süreli sözleşme süresinin bitiminde sona ererse ihbar ve kıdem tazminatı kural olarak doğmaz. Her şantiye için yenilenen yazılı sözleşmeler varsa zincirleme yapılıp yapılmadığı sorulmalıdır. Karşılaştırma için belirli süreli iş sözleşmesi tazminat hakları yazısına bakın.

Hafta tatili ve çalışma süresi

Haftalık çalışma süresi en çok kırk beş saattir. Yedi günlük zaman diliminde kesintisiz en az yirmi dört saat hafta tatili verilir ve çalışılmayan hafta tatili günü için ücret tam ödenir.^[14] Şantiyede pazar günü de çalıştırılıyorsanız bu çalışmanın karşılığı ayrıca ödenmelidir. Detay için hafta tatili ücreti yazısına bakın.

Örnek durum

Örneğin Recep, bir taşeron firmanın işçisi olarak kamu binası inşaatında çalıştı. Taşeron üç ay maaşını geç ödedi, sonra işi bıraktı. Recep’in önce bordroyu ve ödeme yapılmayan ayları listelemesi gerekir. Sonra şantiyedeki ilanı ve asıl işveren firmayı belirler. Ücreti ödenmeyen işçinin başvurusu üzerine idarenin hakedişten ödeme yükümlülüğü ve asıl işverenin ortak sorumluluğu gündeme gelir. Bu başvuru yazılı ve tarihli olmalıdır.

Sık yapılan hatalar

Sigorta girişini sormadan işe başlamak, hizmet dökümüne bakmamak.
Yalnız taşerona başvurup asıl işverene yazılı başvuru yapmamak.
İş kazası sonrası olay yeri fotoğrafı, tanık adı ve tutanak almamak.
İş bittiğinde imzalanan “ibraname” belgesini okumadan imzalamak.
Hava nedeniyle çalışılmayan günleri ve yapılan çalışmayı kendi kayıtlarınıza yazmamak.

Ücret alacağınızın dava öncesi süreci için arabulucuya nasıl başvurulur yazısına ve zamanaşımı için işçilik alacaklarında zamanaşımı yazısına bakabilirsiniz.

Aynı konuda ayrıntı için İşçi Hakları Nelerdir? Güncel rehberi ve Kapıcıların Kıdem Tazminatı Hakkı ve Miktarı yazısı okunabilir.

İnşaat İşçisi Hakları Hakkında Sık Sorulan Sorular

İnşaat işçisi sigortasız çalıştırılırsa ne yapabilir?

İşe giriş bildirgesi inşaat işyerlerinde en geç çalışmaya başlatıldığı gün verilmelidir. Bildirim yapılmamışsa hizmet tespit davası açılabilir. Önce SGK hizmet dökümü kontrol edilir.

Taşeron maaş ödemezse ana firmadan istenebilir mi?

Evet. Asıl işveren alt işverenin işçilerine karşı alt işverenle birlikte sorumludur. İşverenler, alt işverenlerinin işçilerinin ücretini aylık kontrol etmek ve ödenmeyeni hakedişten keserek işçinin hesabına yatırmakla yükümlüdür.

İnşaatta iş kazası olursa kim sorumludur?

İşveren sağlık ve güvenlik önlemlerini almakla yükümlüdür. Asıl işveren alt işveren ilişkisinde ve alt yüklenici zincirinde sorumluluk birlikte doğabilir. Yargıtay 10. Hukuk Dairesi bu zincirde sorumluların müteselsilen sorumlu tutulabileceğini ve kusur dağılımının rücu davasında tartışılabileceğini belirtti.

Yağmur yüzünden çalışılmayan gün için ücret ödenir mi?

Kanun hava şartlarını adıyla saymaz. Zorlayıcı sebep sayılan durumlarda bekleme süresi içinde bir haftaya kadar her gün için yarım ücret öngörülür. Yargıtay bir kararında hammadde yokluğu için yarım ücreti kabul etmedi. Sözleşmedeki hükümler ve işin niteliği önemlidir.

İnşaat işçisi şantiye değiştirirse kıdemi sıfırlanır mı?

Hayır. Aynı işverenin bir veya değişik işyerlerinde çalıştığı süreler kıdem hesabında birleştirilir. Aynı işverenle fasılalı sözleşmeler yapılmış olması bunu değiştirmez.

İnşaat işçisinin yıllık izin hakkı var mı?

Bir yıl çalışmış her işçinin yıllık izin hakkı vardır. Aynı işverenin farklı işyerlerinde çalışılan süreler birleştirilir. Niteliği gereği bir yıldan az süren mevsimlik veya kampanya işlerinde ise izin hükümleri uygulanmaz.