İşten çıkarıldınız ve elinizde bir alacak listesi var. Kıdem, ihbar, fazla mesai ve kullanılmayan izin ilk akla gelenlerdir. Hepsini aynı davada mı isteyeceksiniz, süreleri aynı mı, önce nereye başvuracaksınız? Cevap alacağın türüne bağlıdır. İşçilik alacakları iki ana grupta toplanır. Feshe bağlı işçilik alacakları bir tarafta, çalışma sırasında doğan alacaklar diğer tarafta durur.
Feshe bağlı işçilik alacakları ile diğerlerini ayırmak, hangi süreyi kaçırmamanız gerektiğini ve hangi yolu izleyeceğinizi belirler. Özellikle işe iade süresi çok kısadır ve diğer alacakların süresiyle karıştırılırsa hak kaybı yaşanabilir.
Hemen bilmeniz gerekenler
- Feshe bağlı işçilik alacakları, iş sözleşmesinin sona ermesi ve sona erme biçimi nedeniyle doğar. Kıdem, ihbar, kötüniyet, işe iade ve ayrımcılık tazminatları bu gruptadır.
- Feshe bağlı olmayan alacaklar çalışma sürerken doğar. Ücret, fazla mesai, hafta tatili, genel tatil ve prim bu gruptadır.
- Kıdem, ihbar, kötüniyet ve eşit davranma tazminatları ile ücret alacaklarında zamanaşımı beş yıldır.
- İşe iade için arabulucuya başvuru süresi yalnız bir aydır.
- Para alacağı davalarında arabulucuya başvurmak dava şartıdır.
İşe iade ve alacak sürelerine kısa bakış
Feshe bağlı işçilik alacakları ile diğerleri arasındaki fark
Basit bir ölçü vardır. Alacak, iş sözleşmesi sona ermeseydi de doğacak mıydı? Fazla mesai ve maaş, çalışma sürdükçe doğar. Kıdem ve ihbar tazminatı ise sözleşmenin sona ermesine ve sona ermenin biçimine bağlıdır.
| Konu | Feshe bağlı işçilik alacakları | Feshe bağlı olmayan alacaklar |
|---|---|---|
| Doğum anı | Sözleşmenin sona ermesi | Çalışma sırasında, ödeme gününde |
| Örnekler | Kıdem, ihbar, kötüniyet, işe başlatmama, ayrımcılık tazminatı | Ücret, fazla mesai, hafta tatili, genel tatil, prim |
| Fesih biçiminin önemi | Belirleyici | Önemsiz |
| Zamanaşımı | Çoğunda 5 yıl, işe iadede çok kısa süreler | 5 yıl |
| İşçi çalışmaya devam ediyorsa | Genellikle doğmaz | Talep edilebilir |
Feshe bağlı işçilik alacakları
| Alacak | Ne zaman doğar? | Dayanak |
|---|---|---|
| Kıdem tazminatı | İşverenin haklı neden olmadan feshi, işçinin haklı nedenle feshi, askerlik, emeklilik, kadın işçinin evlendikten sonra bir yıl içinde ayrılması ve ölüm hallerinde | 1475 m.14 |
| İhbar tazminatı | Bildirim süresine uyulmadan fesih | 4857 m.17 |
| Kötüniyet tazminatı | İş güvencesi kapsamı dışındaki işçinin fesih hakkı kötüye kullanılarak çıkarılması. Tutar bildirim süresinin üç katıdır. | 4857 m.17 |
| İşe başlatmama tazminatı | Fesih geçersiz bulunur ve işveren işçiyi işe başlatmaz. Tutar 4 ila 8 aylık ücrettir. | 4857 m.21 |
| Boşta geçen süre ücreti | İşe iade davası kesinleşene kadar en çok 4 aya kadar ücret ve diğer haklar | 4857 m.21 |
| Ayrımcılık tazminatı | Dil, ırk, cinsiyet, din gibi nedenlerle ayrım yapılması. Tutar 4 aya kadar ücrettir. | 4857 m.5 |
| Sendikal tazminat | Sendikal nedenle fesih veya ayrım. Tutar en az bir yıllık ücrettir. | 6356 m.25 |
Kıdem tazminatının ayrıntısı için kıdem tazminatı şartları ve ihbar tazminatı yazılarına bakabilirsiniz.[1] İşe iade yolunu işe iade davası şartları yazısında okuyabilirsiniz.
İşe iade mi, kötüniyet tazminatı mı?
İş güvencesi hükümleri otuz veya daha fazla işçi çalıştıran işyerinde, en az altı aylık kıdemi olan işçiye uygulanır.[2] Bu kapsamdaki işçi için yol işe iadedir. Kapsam dışındaki işçi için ise fesih hakkı kötüye kullanılmışsa bildirim süresinin üç katı tutarında kötüniyet tazminatı gündeme gelir.[3] Yani iki tazminat, aynı işçi için çoğunlukla birbirinin alternatifidir. Kötüniyet tazminatı için kötüniyet tazminatı ve şartları yazısına bakın.
İşe iade süreci kısa sürelere bağlıdır
Fesih bildiriminin tebliğinden itibaren bir ay içinde işe iade talebiyle arabulucuya başvurmak zorunludur. Arabuluculuk son tutanağından itibaren iki hafta içinde iş mahkemesinde dava açılır.[4] Mahkeme feshi geçersiz bulursa işçi, kesinleşen kararın tebliğinden itibaren on iş günü içinde işe başlamak için işverene başvurmak zorundadır. Başvurmazsa fesih geçerli sayılır. İşveren başvurudan itibaren bir ay içinde işçiyi işe başlatmazsa işe başlatmama tazminatı ödemekle yükümlü olur.[5] Kararın sonucunu işe iade davası sonucu işçinin işe başlamaması yazısı anlatır.
Sendikal ve ayrımcılık tazminatı
Sendikal nedenle fesih halinde işçi, işe iade davası açabilir. Ayrıca bir yıllık ücretten az olmamak üzere sendikal tazminata hükmedilir. İşçinin işe iade davası açmaması sendikal tazminat talebini engellemez.[6] Ayrımcılık tazminatı ise İş Kanunu m.5’e dayanır ve dört aya kadar ücret tutarındadır. İşçi ayrıca yoksun bırakıldığı hakları da isteyebilir.[7] Ayrıntı için sendikal tazminat yazısına bakabilirsiniz.
Feshe bağlı olmayan işçilik alacakları
| Alacak | Dayanak | Zamanaşımı |
|---|---|---|
| Ücret | 4857 m.32 | 5 yıl |
| Fazla mesai | 4857 m.41 | 5 yıl (ücret alacağı olarak) |
| Hafta tatili ücreti | 4857 m.46 | 5 yıl (ücret alacağı olarak) |
| Ulusal bayram ve genel tatil ücreti | 4857 m.47 | 5 yıl (ücret alacağı olarak) |
| Prim ve ikramiye | 4857 m.32 | 5 yıl |
| Yıllık izin ücreti | 4857 m.59, ek m.3 | 5 yıl, sözleşmenin sona erdiği tarihten başlar |
Kanun ücret alacaklarında zamanaşımı süresini beş yıl olarak belirler. Ücret, prim, ikramiye ve bu nitelikteki her çeşit istihkak aynı madde kapsamındadır.[8] Kullanılmayan yıllık izin ücreti özel bir yerde durur. İzin hakkı çalışma sırasında kazanılır, ücreti ise sözleşme sona erince ödenir ve zamanaşımı da sona erme tarihinden başlar.[9] Bu yüzden onu çoğu kez iki grubun arasında “karma” bir alacak olarak görmek doğru olur.
Fazla mesai alacağı hesaplanırken tanık anlatımıyla ispatlananlarda indirim yapılabilir. Ayrıntı için hakkaniyet indirimi yazısına bakabilirsiniz. Fazla mesainin yasal sınırlarını fazla mesai üst sınırı yazısında bulabilirsiniz.
Beş yıllık zamanaşımı ne zaman başlar?
7036 sayılı Kanun öncesinde kıdem ve ihbar tazminatı on yıllık genel zamanaşımına bağlıydı. Yargıtay 9. Hukuk Dairesi eski düzeni şöyle anlatır.
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2023/9196, K.2023/7471, 22.05.2023 (bozma, oybirliği).
“7036 sayılı Kanun’un yürürlüğe girdiği tarihten önce, kıdem ve ihbar tazminatı alacaklarının 6098 sayılı Kanun’un 146 ncı maddesi uyarınca on yıllık zamanaşımına tâbi olduğu kabul edilmekteydi.”
Karar aynı gerekçede, 25.10.2017 tarihinde yürürlüğe giren 7036 sayılı Kanun’un 15. maddesiyle 4857 sayılı Kanun’a eklenen ek 3. maddenin kıdem, ihbar, kötüniyet ve eşit davranma tazminatları için beş yıl öngördüğünü belirtir. Sürenin başlangıcı, hakkın doğduğu tarihtir. Yani sözleşmenin sona erdiği gün.[10] Daha ayrıntılı süre bilgisi için işçilik alacaklarında zamanaşımı yazısına bakın.
Görevli mahkeme ve arabuluculuk
İş ilişkisinden doğan her türlü hukuk uyuşmazlığına iş mahkemeleri bakar.[11] Kanuna, bireysel veya toplu iş sözleşmesine dayanan işçi alacağı ve tazminatı ile işe iade talebiyle açılan davalarda arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır.[12] Hem para alacakları hem işe iade için arabuluculuk zorunludur. Fark sürededir. İşe iadede başvuru için bir ay, diğer alacaklarda zamanaşımı süresi geçerlidir. Arabuluculuk bürosuna başvurudan son tutanağa kadar zamanaşımı durur.[12] Süreç için arabulucuya nasıl başvurulur yazısına bakın.
İşçilik alacakları genellikle tek dava dilekçesinde birlikte talep edilir. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu bu uygulamayı “davaların yığılması” olarak tanımlar.[13] İşe iade talebi ise özel süreleri nedeniyle ayrı yürütülür.
Gecikmiş alacağa faiz
Faiz türü de gruba göre değişir. Kıdem tazminatına bankalarca mevduata uygulanan en yüksek faiz işletilir. Ücret türü alacaklara aynı faiz, ihbar tazminatı ve yıllık izin ücretine yasal faiz uygulanır. Ayrıntıları kıdem tazminatı faizi yazısında bulabilirsiniz.
Örnek durum
Örneğin bir işçi altı yıl çalıştıktan sonra iş güvencesi kapsamındaki işyerinde geçerli neden gösterilmeden çıkarılıyor. Alacak listesi kıdem tazminatı, ihbar tazminatı, son iki aylık maaş, kullanılmayan yıllık izin ücreti ve fazla mesaiden oluşuyor.
İşçi önce işe iade yolunu izleyecekse, tebliğden itibaren bir ay içinde arabulucuya başvurur. Para alacakları için de arabulucuya başvurulur. Kıdem, ihbar, maaş, izin ve fazla mesai alacaklarının beş yıllık süresi çok daha uzundur, ama işe iade süresi çok kısadır. İşe iade yolunu seçerse boşta geçen süre ve işe başlatmama tazminatı da gündeme gelebilir.
Başvurmadan önce kontrol edin
- İşe iade hakkı için önce kıdem ve işçi sayısını kontrol edin. Aranan şartlar otuz işçi ve altı aydır.
- Fesih bildiriminin size tebliğ edildiği tarihi not alın. İşe iade süresi bu günden işler.
- Her alacağı ayrı satırla yazın: ücret, fazla mesai, hafta tatili, izin ücreti ve tazminatlar.
- Maaş bordrolarınızı, banka dekontlarınızı ve çalışma kayıtlarınızı toplayın.
- İbraname veya feshe ilişkin bir belge imzalamadan önce neyi kapsadığını okuyun.
- Hangi alacakların beş yıllık sürenin içinde kaldığını hesaplayın.
İşçilik alacakları ile ilgili rehberler
Konuyla ilgili ayrıntılı yazılar:
- İşçilik Alacakları Dava Dilekçesi Örneği: Kısmi Dava Metni
- İş Davalarında Zamanaşımı Süreleri
- İbraname Nedir? Geçerlilik Şartları ve İmzalanmış İbranameye İtiraz
- İbraya İtiraz Dilekçesi Örneği
- Fazla Mesai Nedir? Nasıl Hesaplanır
- Yıllık İzin Süreleri ve Tüm Detaylar
- Yıllık İzin Ücreti Talep İhtarnamesi Örneği
- Fazla Mesai Alacağı Dava Dilekçesi Örneği ve İspat
Tüm konu başlıklarına İşçi Hakları Nelerdir? Güncel sayfasından ulaşılabilir.
Feshe Bağlı ve Bağlı Olmayan İşçilik Alacakları Hakkında Sık Sorulan Sorular
Feshe bağlı işçilik alacakları nelerdir?
Kıdem tazminatı, ihbar tazminatı, kötüniyet tazminatı, işe başlatmama tazminatı, boşta geçen süre ücreti, ayrımcılık tazminatı ve sendikal tazminat. Bunlar sözleşmenin sona ermesi ve sona erme biçimine bağlıdır.
Feshe bağlı olmayan işçilik alacakları nelerdir?
Ücret, fazla mesai, hafta tatili ücreti, ulusal bayram ve genel tatil ücreti ile prim gibi çalışma sırasında doğan alacaklardır. İş sözleşmesi sürerken de talep edilebilirler.
İşçilik alacaklarında zamanaşımı kaç yıldır?
Ücret alacaklarında beş yıl. Kıdem, ihbar, kötüniyet ve eşit davranma tazminatları ile yıllık izin ücretinde de beş yıl uygulanır. İşe iade için ise arabulucuya başvuru süresi yalnız bir aydır.
Hem işe iade hem kötüniyet tazminatı isteyebilir miyim?
Genellikle hayır. İş güvencesi kapsamındaki işçi işe iade yoluna, kapsam dışındaki işçi ise kötüniyet tazminatı yoluna gider.
Arabulucuya başvuru her alacak için zorunlu mu?
Kanuna, bireysel veya toplu iş sözleşmesine dayanan işçi alacağı ve tazminatı ile işe iade talebiyle açılan davalarda arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır. İş kazası ve meslek hastalığı tazminatları bu kuralın dışındadır.
Alacaklar tek davada istenebilir mi?
İşçilik alacakları çoğunlukla tek dilekçede birlikte talep edilir. İşe iade talebi ise özel süreleri nedeniyle ayrı yürütülür.
Kaynaklar
- 1475 sayılı İş Kanunu m.14 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.18 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.17 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.20 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.21 ↩
- 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu m.25 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.5 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.32 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.59, ek m.3 ↩
- Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2023/9196, K.2023/7471, 22.05.2023 ↩
- 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.5 ↩
- 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.3 ↩
- Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E.2017/2043, K.2019/1303, 05.12.2019 ↩