İşyerinde “toplu sözleşme zammı” konuşuluyor ve siz bu zamdan yararlanıp yararlanmayacağınızı merak ediyorsunuz. Ya da yeni işe girdiniz ve bordronuzda dayanışma aidatı kesintisi gördünüz. İkisinin ortak noktası toplu iş sözleşmesidir. Toplu iş sözleşmesi, bir işçi sendikası ile bir işveren veya işveren sendikası arasında yapılan yazılı sözleşmedir ve işyerindeki iş sözleşmelerinin ortak şartlarını belirler.[1] Aşağıda kapsamı, süresi, kimlerin yararlandığı ve işçiye etkisi anlatılıyor.
Hemen bilmeniz gerekenler
- Toplu iş sözleşmesi yazılı yapılır ve en az bir, en çok üç yıl süreli olur.
- Sözleşme; iş sözleşmesinin yapılması, içeriği ve sona ermesine ilişkin hükümleri kapsar.
- Sözleşmenin tarafı olan işçi sendikasının üyeleri yararlanır. Üye olmayanlar dayanışma aidatı ödeyerek yararlanabilir.
- Toplu iş sözleşmesine aykırı iş sözleşmesi hükümlerinin yerini sözleşme hükümleri alır.
- İş sözleşmesi işçi lehine daha iyi hüküm içeriyorsa o hüküm geçerli kalır.
Toplu iş sözleşmesinden kimler yararlanır?
Kapsam ve düzey: işyeri, işletme, grup
6356 sayılı Kanun m.34, toplu iş sözleşmesinin kapsamını ve düzeyini düzenler. Sözleşme aynı işkolunda bir veya birden çok işyerini kapsayabilir. Aynı gerçek veya tüzel kişiye ait aynı işkolunda birden çok işyeri varsa sözleşme ancak işletme düzeyinde yapılır. Grup toplu iş sözleşmesi ise bir işçi sendikası ile bir işveren sendikası arasında, tarafların anlaşmasıyla birden çok üye işverenin işyerlerini kapsayacak biçimde yapılır.[2]
| Düzey | Kimleri kapsar | Kim yapar |
|---|---|---|
| İşyeri | Tek işyeri | İşçi sendikası ile işveren |
| İşletme | Aynı işverenin aynı işkolundaki işyerleri | İşçi sendikası ile işveren |
| Grup | Birden çok üye işverenin işyerleri | İşçi sendikası ile işveren sendikası |
Yetki: sözleşmeyi hangi sendika yapabilir?
Sendikanın toplu iş sözleşmesi yapabilmesi için yetkili olması gerekir. Kanun, sendikanın kurulu bulunduğu işkolunda çalışan işçilerin en az yüzde birini üye olarak bulundurmasını arar. İşyeri toplu iş sözleşmesi için başvuru tarihinde işyerinde çalışan işçilerin yarıdan fazlasının, işletme toplu iş sözleşmesi için ise işçilerin yüzde kırkının sendikaya üye olması gerekir.[3] İşletmede birden çok sendikanın yüzde kırk veya fazla üyesi varsa başvuru tarihinde en çok üyeye sahip sendika yetkilidir. Sendikaya üyelik, üyelikten çekilme ve sendikal güvence için sendika üyeliği ve sendikal haklar yazısına bakabilirsiniz.
Toplu iş sözleşmesi nasıl yapılır?
Yetki belgesinden sonra taraflar toplu görüşmeye çağrılır. Çağrının tebliğinden itibaren altı iş günü içinde taraflar görüşmenin yer, gün ve saatini belirler. Toplu görüşmenin süresi, ilk toplantı tarihinden itibaren altmış gündür.[4] Görüşme sonunda anlaşma sağlanırsa sözleşme dört nüsha olarak düzenlenir, taraf temsilcilerince imzalanır ve iki nüshası altı iş günü içinde görevli makama tevdi edilir. İşveren, sözleşmeyi işçilerin görebileceği yerlere asmakla yükümlüdür.[5]
Anlaşma sağlanamazsa uyuşmazlık aşamasına geçilir. Kanunun dokuzuncu bölümü bu aşamayı düzenler: uyuşmazlığın tespiti, arabuluculuk, Yüksek Hakem Kuruluna başvurma ve özel hakeme başvurma. Grev ve lokavt ise ayrı bir bölümde yer alır. Bu yazı yalnızca sözleşmenin işçiye etkisine odaklandığı için süreç ayrıntıya girmeden anlatılmıştır.
Toplu iş sözleşmesinin süresi
Kanun süreyi açıkça sınırlar. Sözleşme en az bir ve en çok üç yıl için yapılır. İmzalandıktan sonra taraflar süreyi uzatamaz, kısaltamaz ve sözleşmeyi süresinden önce sona erdiremez. Faaliyetleri bir yıldan az süren işlerde bir yıldan kısa sözleşme yapılabilir. Sözleşme süresinin bitmesinden önceki yüz yirmi gün içinde yeni sözleşme için yetki başvurusu yapılabilir, ama yeni sözleşme önceki sözleşme sona ermedikçe yürürlüğe giremez.[6]
Sözleşme sona erdiğinde işçi hakları bir anda kaybolmaz. Sona eren toplu iş sözleşmesinin iş sözleşmesine ilişkin hükümleri, yenisi yürürlüğe girinceye kadar iş sözleşmesi hükmü olarak devam eder.[7]
İşçiye etkisi: iş sözleşmesi ile ilişkisi
Bu sözleşme, iş sözleşmesinin üzerinde bir tür çerçeve oluşturur. Kanuna göre toplu iş sözleşmesinde aksi belirtilmedikçe iş sözleşmeleri toplu iş sözleşmesine aykırı olamaz. Aykırı hükümlerin yerini toplu iş sözleşmesi alır. Toplu iş sözleşmesinde iş sözleşmelerine aykırı hükümler varsa işçi yararına olan iş sözleşmesi hükmü geçerlidir.[7]
Bu kural günlük hayatta şöyle görünür. İş sözleşmenizdeki ücret toplu iş sözleşmesinin belirlediği alt sınırın altındaysa toplu iş sözleşmesindeki ücret uygulanır. İş sözleşmenizdeki ücret daha yüksekse sizin sözleşmeniz geçerli kalır. Sözleşme; yapılmasına, içeriğine ve sona ermesine ilişkin hükümleri kapsadığı için ücret, çalışma süreleri, izin ve fesih usulü gibi konularda hüküm içerebilir.[8] Sözleşme Anayasaya ve kanunların emredici hükümlerine aykırı olamaz. Net ücret karşılaştırması için brütten nete hesaplama aracı kullanılabilir.
Kimler toplu iş sözleşmesinden yararlanır?
| Durum | Yararlanma |
|---|---|
| İmza tarihinde taraf sendikaya üye olanlar | Yürürlük tarihinden itibaren |
| İmza tarihinden sonra taraf sendikaya üye olanlar | Üyeliğin sendikaca işverene bildirildiği tarihten itibaren |
| İmza ile yürürlük arasında iş sözleşmesi sona eren üyeler | İş sözleşmesinin sona erdiği tarihe kadar |
| Üye olmayanlar | Dayanışma aidatı ödeyerek, talep tarihinden itibaren |
| İşveren vekilleri ve işvereni temsilen görüşmeye katılanlar | Yararlanamaz |
Kural 6356 sayılı Kanun m.39’dadır: toplu iş sözleşmesinden taraf işçi sendikasının üyeleri yararlanır.[9] Yargıtay da aynı çerçeveyi uygular.
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2024/14130, K.2025/2300, 04.03.2025 (bozma, oybirliği)
“Madde metnine göre toplu iş sözleşmesinden yararlanmak için aslolan sendika üyeliği olup istisnai haller dışında (dayanışma aidatı, sendikanın yazılı onayı gibi) sendika üyesi olmayanlar toplu iş sözleşmesinden yararlanamaz.”
Sendikasız işçi ve dayanışma aidatı
Sendikaya üye değilseniz toplu iş sözleşmesinin hükümlerinden otomatik olarak yararlanamazsınız. Kanun bunun yolunu gösterir. İmza sırasında taraf sendikaya üye olmayanlar, sonradan işyerine girip üye olmayanlar ve imza tarihinde üye olup ayrılanlar, taraf sendikaya dayanışma aidatı ödeyerek sözleşmeden yararlanabilir. Bunun için sendikanın onayı aranmaz. Yararlanma talep tarihinden geçerlidir.[9]
Dayanışma aidatı, sendika tüzüğünde belirlenir ve üyelik aidatından fazla olamaz. Faaliyeti durdurulmuş sendikalara dayanışma aidatı ödenmez. Kanunun bu hükmünde daha önce yer alan “imza tarihinden önceki talepler imza tarihi itibarıyla hüküm doğurur” cümlesi Anayasa Mahkemesinin 30.12.2020 tarihli kararıyla iptal edilmiştir. Bu nedenle yararlanma talep tarihinden başlar. Yargıtay, talebin her sözleşme için ayrıca yapılmasını arar:
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2024/14130, K.2025/2300, 04.03.2025 (bozma, oybirliği)
“Şu halde toplu iş sözleşmesinden dayanışma aidatı ödenerek yararlanılabilmesi için her toplu iş sözleşmesi bakımından ayrıca talepte bulunulması gerekmektedir.”
Daire bu kararda hesabın, işçinin dayanışma aidatı ödeyerek yararlanmak için talepte bulunduğu tarihten başlaması gerektiğine hükmetmiş ve bu tarihi dikkate almayan hesabı bozmuştur. Yeni bir toplu iş sözleşmesi imzalandığında yeniden talepte bulunmak gerekir. Sendikal tazminat gibi diğer konular için sendikal tazminat yazısına bakılabilir.
Teşmil ve işyeri devri
Sözleşmesi bulunmayan işyerlerine, aynı işkolundaki başka bir sözleşme teşmil yoluyla uygulanabilir. Cumhurbaşkanı, Yüksek Hakem Kurulunun görüşünü aldıktan sonra, işkolunda en çok üyeye sahip sendikanın yaptığı bir sözleşmeyi bu işyerlerine genişletebilir. Teşmil edilen sözleşmenin sona ermesiyle teşmil kararı da ortadan kalkar.[10]
İşyeri devredilirse toplu iş sözleşmesinden doğan hak ve borçlar kural olarak sürer. Devralan işverenin aynı işkolunda yürürlükte bir sözleşmesi varsa devralınan işyerinde uygulanan sözleşmeden doğan haklar iş sözleşmesi hükmü olarak devam eder. Devralanın sözleşmesi yoksa yeni sözleşme yapılıncaya kadar toplu iş sözleşmesi hükmü olarak devam eder.[11] Devir sonrası işçi hakları için işyerinin devri ve işçi hakları yazısına bakabilirsiniz.
Örnek durum
Örneğin bir işyerinde iki yıl süreli toplu iş sözleşmesi imzalanmış olsun. Sendikaya üye A, sözleşmenin yürürlüğe girdiği günden itibaren zamlı ücretten yararlanır. İmzadan sonra sendikaya üye olan B ise üyeliğin işverene bildirildiği tarihten itibaren yararlanır. Hiç üye olmayan C, dayanışma aidatı ödeyerek talepte bulunursa talep tarihinden itibaren yararlanır. İş sözleşmesinde sözleşmenin belirlediğinden yüksek ücret olan D için kendi sözleşmesi geçerli kalır. Bu örnek yalnızca kuralı göstermek içindir.
Başvurmadan önce kontrol edin
- İşyerinizde yürürlükte bir toplu iş sözleşmesi olup olmadığını işyerinde asılı sözleşme nüshasından veya işyeri sendika temsilcisinden öğrenin.
- Sözleşmenin yürürlük ve bitiş tarihlerini not edin.
- Hangi sendikanın taraf olduğunu ve üye olup olmadığınızı kontrol edin.
- Üye değilseniz dayanışma aidatı ödemek isteyip istemediğinizi yazılı olarak bildirin ve talep tarihini belgeleyin.
- İş sözleşmenizdeki hükümlerle toplu iş sözleşmesindeki hükümleri karşılaştırın.
Sık yapılan hatalar
İlk hata, üyelik başvurusunun işverene bildirilmesini beklemeden zamdan yararlanılacağını düşünmektir. İmzadan sonra üye olan işçi, üyeliğin işverene bildirildiği tarihten itibaren yararlanır. İkinci hata, dayanışma aidatı kesintisi başladığında yararlanmanın otomatik olduğunu sanmaktır. Yargıtay talebin ayrıca yapılmasını arar.
Üçüncü hata, sözleşmeyi yalnızca ücret zammı olarak görmektir. Sözleşme çalışma şartlarının ve iş sözleşmesinin sona ermesine ilişkin hükümlerin de kaynağıdır. Hangi haklar sözleşmeden, hangileri kanundan doğar, işçi hakları nelerdir yazısında karşılaştırılabilir. Kıdem tazminatı hesabı için kıdem tazminatı şartları yazısı okunabilir.
Konunun genel çerçevesi için İş Sözleşmesi Türleri: Karşılaştırma ve Zincirleme Sözleşme rehberine, yakın başlıklar için Cezai Şart Nedir? İş Hukuku Uygulamaları yazısına bakılabilir.
Toplu İş Sözleşmesi Hakkında Sık Sorulan Sorular
Toplu iş sözleşmesi kaç yıl sürer?
En az bir, en çok üç yıl sürer. İmzalandıktan sonra taraflar süreyi uzatamaz, kısaltamaz ve sözleşmeyi süresinden önce sona erdiremez.
Sendikaya üye değilsem toplu iş sözleşmesinden yararlanabilir miyim?
Dayanışma aidatı ödeyerek yararlanabilirsiniz. Bunun için sendikanın onayı aranmaz. Yararlanma talep tarihinden başlar ve her yeni sözleşme için ayrıca talep gerekir.
Toplu iş sözleşmesi ile iş sözleşmem çelişirse hangisi geçerli olur?
İş sözleşmesinin toplu iş sözleşmesine aykırı hükümlerinin yerini toplu iş sözleşmesi alır. İş sözleşmenizde işçi lehine daha iyi bir hüküm varsa o geçerli kalır.
Toplu iş sözleşmesi sona erince haklarım biter mi?
Hayır. Sona eren sözleşmenin iş sözleşmesine ilişkin hükümleri, yenisi yürürlüğe girinceye kadar iş sözleşmesi hükmü olarak devam eder.
Dayanışma aidatı üyelik aidatından yüksek olabilir mi?
Hayır. Dayanışma aidatının miktarı sendika tüzüğünde belirlenir ve üyelik aidatından fazla olamaz.
Kaynaklar
- 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu m.33 ve m.35 ↩
- 6356 sayılı Kanun m.34 ↩
- 6356 sayılı Kanun m.41 ↩
- 6356 sayılı Kanun m.47 ↩
- 6356 sayılı Kanun m.48 ↩
- 6356 sayılı Kanun m.35 ↩
- 6356 sayılı Kanun m.36 ↩
- 6356 sayılı Kanun m.33 ↩
- 6356 sayılı Kanun m.39 ↩
- 6356 sayılı Kanun m.40 ↩
- 6356 sayılı Kanun m.38 ↩