Stajyer Hakları: Ücret, SGK ve Kıdem Tazminatı

Okulun zorunlu stajı için bir işyerine gittiniz. Ya da “staj” adıyla aylardır tam gün çalışıyorsunuz ve ne ücret ne sigorta görüyorsunuz. İlk soru hep aynı. Stajyer hakları nelerdir ve ne zaman işçi gibi korunursunuz? Cevap, hangi statüde olduğunuza ve fiilen ne yaptığınıza bağlı.

İçindekiler

Hemen bilmeniz gerekenler

Staj ve çıraklık, 3308 sayılı Mesleki Eğitim Kanununa tabidir. İşletmelerde mesleki eğitim de aynı kapsamdadır. Aday çırak ile çırak öğrenci statüsündedir.^[1]
Meslek lisesi öğrencisi, aday çırak ve çırak için ücretin alt sınırı, asgari ücretin net tutarına bağlı yüzdelerle belirlenir.
İş kazası ve meslek hastalığı sigortası vardır. Primleri kural olarak Bakanlık ya da üniversite bütçesi karşılar.
Öğrenci olarak stajdaysanız kıdem ve ihbar tazminatı doğmaz.
Staj adı altında üretime katılıp fiilen çalışıyorsanız ilişki iş ilişkisi sayılabilir.

Stajyer hakları statüye göre

Aday çırak, öğrenci stajı ve fiilen çalıştırılan kişi için stajyer hakları, ücret ve sigorta özeti

Stajyer hakları statüye göre değişir

Günlük dilde herkese stajyer denir, kanunda ise farklı kavramlar vardır. Stajyer hakları da bu kavramlara göre değişir. Aday çırak, çıraklığa başlama yaşını henüz doldurmamış ve işyeri ortamı tanıtılan kişidir. Çırak, çıraklık sözleşmesi esaslarına göre iş içinde yetiştirilir. Staj ise öğrencilerin sektörü tanımak ve iş hayatına uyum sağlamak için işletmede yaptığı mesleki çalışmadır.^[2]

Statü	Ücret	SGK
Aday çırak ve çırak	Sözleşmeyle belirlenir, yaşına uygun asgari ücretin yüzde otuzundan az olamaz	İş kazası, meslek hastalığı ve hastalık sigortası
İşletmede mesleki eğitim gören ve meslek lisesinde staj yapan öğrenci	Yirmi ve üzeri personelli işyerinde net asgari ücretin yüzde otuzundan, yirmiden az personelli işyerinde yüzde onbeşinden az olamaz	İş kazası ve meslek hastalığı sigortası
Yükseköğretim öğrencisi stajı	Ücret sözleşmeyle belirlenir. Metinde bu grup için ayrı bir yüzde alt sınırı yer almıyor	İş kazası ve meslek hastalığı sigortası
Staj adı altında fiilen çalıştırılan kişi	İş ilişkisi kabul edilirse işçi gibi ücret	İş ilişkisi kabul edilirse tam sigortalılık

Ücret kuralları

Kanun ücreti sözleşmeye bırakır ama alt sınır koyar. Alt sınır, asgari ücretin net tutarının belirli bir yüzdesidir. Mesleki eğitim merkezi 12. sınıf öğrencilerinden kalfalık yeterliğini kazananlar için bu oran yüzde elli olarak yazılmıştır. Gruptakilere ödenen ücret her türlü vergiden müstesnadır. Bu yazıda tutar yer almıyor. Asgari ücret değiştikçe tutar da değişir.^[3]

Çıraklığa bir deneme dönemiyle başlanır. Bu dönem bir aydan az, üç aydan fazla olamaz. Deneme döneminde de ücret ödenir.^[4]

Ücretin bir bölümü Devlet katkısıyla karşılanır. Geçici 12. madde, işletmenin personel sayısına göre alt sınırın üçte birini ya da üçte ikisini, mesleki eğitim merkezi öğrencilerinde ise tamamını İşsizlik Sigortası Fonu için ayrılan tutardan Devlet katkısı olarak öngörür. Kamu kurum ve kuruluşlarına Devlet katkısı ödenmez.^[5] Uygulamanın süresi ve güncel işleyişi bu geçici hükümdeki yetkiye bağlı olduğu için eğitim kurumunuzdan güncel bilgi alın.

Ücret ödenmezse alacak davası açılabilir. Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, mesleki lise öğrencisinin staj ücreti davasında yerel mahkemenin ret kararını bozdu. Daire, staj yapılan işletmenin işçi sayısının, Kanundaki asgari ücret oranlarının ve öğrencinin devam durumunun dikkate alınarak ücretin hesaplanmasını istedi (E.2023/3349 K.2024/1350, 24.04.2024).

Eğitim saati ve izin hakları

Stajyer hakları yalnız ücret ve sigortadan ibaret değildir. Aday çırak ve çıraklar, mesleğin özelliğine göre haftada sekiz saatten az olmamak üzere genel ve mesleki eğitim görür. Bu eğitime katılmaları için ücretli izin verilir.^[6] İşletmelerde beceri eğitimi gören öğrencilerin teorik eğitimi, çalışma saatleri içinde haftada on iki saatten az olamaz. Teorik eğitim günlerinde öğrenciler ücretli izinli sayılır.^[7] İşletmeler ayrıca her yıl tatil aylarında bir ay ücretli izin verir.^[8] Öğrenciler de işyerinin şartlarına ve çalışma düzenine uymak zorundadır.^[9]

SGK ve iş kazası

Aday çırak ile çırak hakkında iş kazası ve meslek hastalığı ile hastalık sigortası uygulanır. İşletmelerde mesleki eğitim gören öğrenciler de aynı gruptadır. Mesleki ve teknik ortaöğretim ile yükseköğrenim sırasında staja tabi tutulan öğrenciler hakkında ise iş kazası ve meslek hastalığı sigortası uygulanır. Bu kişiler 4/1-(a) kapsamında sigortalı sayılır.^[10]

Primler asgari ücretin yüzde ellisi üzerinden hesaplanır. Bakanlık bütçesindeki ya da üniversite bütçesindeki ödenek bunu karşılar. Eğitim sırasında işyerinin kusuruyla meydana gelen iş kazası ve meslek hastalıklarından işveren sorumludur.^[3] Kaza halinde atılacak adımlar için iş kazası geçiren işçi ne yapmalı yazısına, tazminat boyutu için iş kazası tazminat davası yazısına bakın.

Stajyer hakları arasında kıdem ve ihbar neden yok

Aday çırak ve çırak öğrenci statüsündedir ve işyerindeki işçi sayısına dahil edilmez.^[1] Çıraklar hakkında İş Kanunu hükümleri de uygulanmaz.^[11] Kıdem ve ihbar tazminatı iş sözleşmesinin sona ermesine bağlı haklardır. Öğrenci olarak yapılan staj bunlara kapı açmaz.

Staj adı altında işçi çalıştırma

Asıl tartışma burada başlar. Eğitim amacı arka plana düşmüş, siz üretimin içinde tam gün çalışıyorsanız ilişkinin adı staj olsa bile gerçek durum aranır. İş Kanunu iş sözleşmesine dayanarak çalışan kişiyi işçi sayar.^[12] Yargıtay 10. Hukuk Dairesi hizmet tespit davasında şu ayrımı yaptı.

Yargıtay 10. Hukuk Dairesi, E.2022/2619 K.2022/15723, 08.12.2022 (bozma)

“Ancak çırak, işyerinde üretimle ilgili çalışmalara bilfiil katılıyor, meslek ve sanat eğitimi arka planda tutuluyorsa” çıraklık ilişkisinden söz edilemeyecektir.

Daire aynı kararda mahkemenin, çalışmanın öğrenimle sınırlı mı yoksa üretime yönelik mi olduğunu her türlü şüpheden uzak biçimde ortaya koymadan karar vermesini bozdu. Tanıklar dinlenmeli, haftalık çalışma saatleri tespit edilmeliydi.

Süre sonradan işe yarayabilir. Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, iş güvencesi için aranan altı aylık kıdemle ilgili bir kararında şunu söyledi.

Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2015/18368 K.2015/26490, 28.09.2015 (bozma)

“Stajyer olarak geçirilen süre, stajyerliğin İş Kanunu’nun 2’nci maddesinin 1’nci fıkrasında anlamında iş ilişkisi kapsamında gerçekleştirilmiş olması halinde sürenin hesabında dikkate alınacaktır.”

Altı ay kıdem şartı, otuz veya daha fazla işçi çalıştıran işyerlerinde geçerli sebep ve işe iade korumasının ölçütüdür.^[13] İş ilişkisi kabul edilirse ihbar süreleri de işleyebilir. İşi altı aydan az sürmüş işçi için bildirim süresi iki haftadır.^[14]

Stajyer hakları için belgeler ve dava yolu

Ne yapacağınız büyük ölçüde elinizdeki belgelere bağlıdır.

Okul ile işletme arasındaki staj protokolü ya da sözleşme.
Staj defteri, devam çizelgesi, görev listeleri.
Ücret ödeme dekontları ve işyeri yazışmaları.
SGK hizmet dökümü. Staj girişi yapılmış mı, yapılmamış mı diye bakın.
Aynı süreçte çalışan kişilerin isimleri.

Sigorta girişiniz yoksa ve fiilen çalıştıysanız hizmet tespit davası yazısına bakın. Alacak davalarında önce arabuluculuk gerekir. Adımlar için arabulucuya nasıl başvurulur yazısı yol gösterir.

Örnek durum

Örneğin bir üniversite öğrencisi olan Deniz, yaz tatilinde zorunlu staj için bir reklam ajansına başladı. Staj protokolü var. Ama Deniz üç ay boyunca ajansın müşteri işlerini kendi başına yürüttü, fazla mesai yaptı, ajansta ona hiçbir eğitici atanmadı. Bu durumda Deniz’in çalışması tek başına staj etiketiyle değerlendirilemez. Hangi işleri yaptığı, kimin talimat verdiği ve eğitimin ne kadarının gerçekten verildiği araştırılır. Sonuç, olayın somut belgelerine göre iş ilişkisi ya da öğrenci stajı olarak çıkabilir.

Stajyer hakları konusunda sık yapılan hatalar

Staj protokolünü okumadan imzalamak.
Staj bittikten sonra işe devam edip yeni bir yazılı sözleşme yapmamak.
Gerçekte yaptığınız işleri ve çalıştığınız saatleri belgelememek.
İş kazasını “stajyerim, sigortam yok” diye bildirmemek.
Zamanaşımı ve arabuluculuk süreleri için iş davalarında zamanaşımı süreleri yazısına bakmadan bekleyip hak kaybına uğramak.

Çalıştığınız süre sonunda işten çıkarıldıysanız işten çıkarılan işçinin hakları yazısı genel çerçeveyi sunar.

Bu başlığı geniş bağlamda İşçi Hakları Nelerdir? Güncel rehberinde, ilişkili bir yönünü ise Taşeron İşçi Hakları ve Asıl İşverenin Sorumluluğu yazısında bulabilirsiniz.

Stajyer Hakları Hakkında Sık Sorulan Sorular

Stajyere ücret ödemek zorunlu mu?

Aday çırak ile çırak için ve işletmede eğitim gören ya da meslek lisesinde staj yapan öğrenci için kanun alt sınır koyar. Yükseköğretim öğrencisi stajında ücret sözleşmeyle belirlenir, metinde ayrı bir yüzde alt sınırı yoktur.

Stajyer için SGK primi kim öder?

Primler asgari ücretin yüzde ellisi üzerinden hesaplanır. Bakanlık ya da üniversite bütçesindeki ödenek bunu karşılar. Kapsam iş kazası ve meslek hastalığı sigortasıdır. Aday çırak ile çıraklarda hastalık sigortası da vardır.

Stajyer kıdem veya ihbar tazminatı alabilir mi?

Öğrenci statüsündeki stajyer için iş sözleşmesi yoktur, bu nedenle bu tazminatlar doğmaz. Staj adı altında üretime katılan biri hakkında gerçek ilişki iş ilişkisi sayılırsa durum değişebilir.

Stajda iş kazası geçirirsem ne olur?

İş kazası ve meslek hastalığı sigortasından yararlanırsınız. Eğitim sırasında işyerinin kusuruyla oluşan iş kazası ve meslek hastalıklarından işveren sorumludur.

Staj adı altında işçi gibi çalıştırılıyorsam ne yapmalıyım?

Çalışma saatlerinizi ve yaptığınız işleri belgeleyin. SGK kaydınızı kontrol edin. Gerekirse hizmet tespit ve işçilik alacakları için hukuki yol izlenir. Dava öncesi arabuluculuk gerekebilir.

Kısa süreli staj için de sigorta bildirilir mi?

Süre kısa olsa da kanun sigortalılığın başlangıcını, staja göreve başlama tarihine bağlar. Girişin yapılıp yapılmadığını SGK dökümünden kontrol edin.