İşvereninizle bir uyuşmazlığınız var ve biri size “arabulucuya gidelim” diyor. Bu çağrı zorunlu bir başvuru mu, yoksa tamamen isteğe bağlı bir öneri mi? Cevap, uyuşmazlığın türüne göre değişir. Zorunlu ve ihtiyari arabuluculuk aynı kurumun iki ayrı kullanım şeklidir. Kuralları ve sonuçları farklıdır.
Arabuluculuk, tarafsız bir üçüncü kişinin katılımıyla ve ihtiyari olarak yürütülen bir uyuşmazlık çözüm yöntemidir.[1] İş uyuşmazlıklarının önemli bir bölümünde ise kanun, dava açmadan önce bu yola gitmeyi şart koşar.
Zorunlu ve ihtiyari arabuluculuk hakkında hemen bilmeniz gerekenler
- Zorunlu arabuluculuk, dava şartıdır. Başvurmadan açılan dava usulden reddedilir.
- İhtiyari arabuluculukta taraflar başvurmak, sürdürmek ya da vazgeçmek konusunda serbesttir.
- İş uyuşmazlıklarında zorunluluk, 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.3’ten gelir.
- İş kazası ve meslek hastalığından doğan tazminat davalarında zorunlu arabuluculuk aranmaz.
- Her iki yolda da varılan anlaşma, anlaşılan konularda dava açma hakkını sona erdirir.
- Zorunlu yolda arabulucuyu büro belirler. İhtiyari yolda taraflar birlikte seçer.
Zorunlu arabuluculuk neyi kapsar?
Kanuna, bireysel veya toplu iş sözleşmesine dayanan işçi ya da işveren alacağı ve tazminatı ile işe iade talebiyle açılacak davalarda arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır. Bu alacak ve tazminatla ilgili itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davalarında da aynı kural geçerlidir.[2]
Gazeteci ve gemiadamı da bu madde kapsamında işçi sayılır. Süreç, arabuluculuk bürosuna yapılan başvuruyla başlar. Başvurunun nasıl yapıldığını arabulucuya nasıl başvurulur yazısında bulabilirsiniz.
Kapsam dışı kalan davalar
İş kazası veya meslek hastalığından kaynaklanan maddi ve manevi tazminat ile bunlarla ilgili tespit, itiraz ve rücu davalarında zorunlu arabuluculuk uygulanmaz. Bu davaları anlatan yazılar için iş kazası tazminat davası ve meslek hastalığı tazminat davası sayfalarına bakın. İsterse taraflar bu uyuşmazlıklarda ihtiyari arabuluculuğa gidebilir.
İhtiyari arabuluculuk nasıl işler?
Taraflar, dava açılmadan önce ya da dava sırasında arabulucuya başvurmak konusunda anlaşabilir. Mahkeme de tarafları arabuluculuğa teşvik edebilir. Aksi kararlaştırılmadıkça, taraflardan birinin arabulucuya başvuru teklifine otuz gün içinde olumlu cevap verilmezse teklif reddedilmiş sayılır.[3]
Başkaca bir usul kararlaştırılmadıkça arabulucu taraflarca seçilir. Dava açıldıktan sonra tarafların birlikte arabulucuya başvuracaklarını bildirmeleri halinde yargılama mahkemece üç ayı geçmemek üzere ertelenir.[4] Taraflar birlikte başvurursa bu süre üç aya kadar uzatılabilir.
Farklar bir bakışta
| Konu | Zorunlu (dava şartı) | İhtiyari |
|---|---|---|
| Dayanak | 7036 m.3 ve 6325 m.18/A | 6325 m.13 vd. |
| Başvuru | Arabuluculuk bürosuna, dava açmadan önce | Taraflar anlaşarak, dava öncesi veya sırasında |
| Arabulucu | Büro listeden belirler. Taraflar anlaşırsa o kişi görevlendirilir | Taraflar seçer |
| Süre | Görevlendirmeden itibaren üç hafta, zorunlu hallerde bir hafta daha | Taraflar belirler |
| Toplantıya gelmeme | Mazeretsiz gelmeyen tarafa gider ve vekalet ücreti yaptırımı uygulanır | Bu yaptırım kanunun dava şartı bölümünde düzenlenmiştir |
| Dava açma | Son tutanak olmadan dava açılamaz | Son tutanak şart değildir |
| Anlaşma sonrası dava | Anlaşılan konularda açılamaz | Anlaşılan konularda açılamaz |
Hangi uyuşmazlıkta hangisi?
| Uyuşmazlık | Zorunlu mu? |
|---|---|
| Kıdem, ihbar tazminatı | Evet |
| Fazla mesai, izin, ücret alacağı | Evet |
| İşe iade ve buna bağlı tazminat | Evet |
| İşverenin işçiye karşı alacak ve tazminat davası | Evet |
| Bu alacaklarla ilgili itirazın iptali, menfi tespit, istirdat | Evet |
| İş kazası ve meslek hastalığı tazminatı | Hayır, ihtiyari olarak mümkün |
| Kira, ortaklığın giderilmesi, kat mülkiyeti, komşu hakkı | Evet, 6325 m.18/B (iş hukuku dışı) |
Şüphe halinde şuna bakın. Talep, kanuna ya da iş sözleşmesine dayanan bir alacak veya tazminat mı? Öyleyse büyük olasılıkla dava şartı kapsamındadır. İş kazası ve meslek hastalığı bunun istisnasıdır.
Aynı olaydan birden fazla talep doğabilir. Örneğin işe iade, kıdem tazminatı ve fazla mesai aynı iş ilişkisinden kaynaklanır. Hepsi için dava şartı vardır. Başvuruda hangi taleplerin arabuluculuğa konu edildiğini açıkça yazın. Tutanakta yer almayan bir talep için dava şartı eksik kalabilir.
Zorunlu yolda süreç nasıl ilerler?
Zorunlu yol, büroya yapılan başvuruyla başlar ve son tutanakla sona erer. Büronun seçimi, arabulucunun belirlenmesi ve başvurudan sonraki adımlar arabulucuya nasıl başvurulur yazısında anlatılır. Son tutanaktan sonra dava açma süreleri için arabuluculuk sonrası dava süresi yazısına bakılabilir.
İhtiyari yolda son tutanak şartı ve böyle bir dava şartı mekanizması yoktur. Taraflar anlaşamazsa dava doğrudan açılabilir.
Ücret nasıl paylaşılır?
İhtiyari arabuluculukta ücret, aksi kararlaştırılmadıkça faaliyetin sona erdiği tarihteki asgari ücret tarifesine göre belirlenir. Ücret ve masraf taraflarca eşit karşılanır.[5] Zorunlu arabuluculukta anlaşma olursa ücret yine eşit paylaşılır ve tarifedeki iki saatlik ücretten az olamaz.
Anlaşma olmazsa iki saatlik ücret Adalet Bakanlığı bütçesinden karşılanır. İki saati aşan görüşmelerde aşan kısım, aksi kararlaştırılmadıkça taraflarca paylaşılır.[2] Güncel tarife her yıl yenilenir.
Süreler ve arabuluculuğun etkisi
Dava şartı arabuluculukta, büroya başvurudan son tutanağın düzenlendiği tarihe kadar geçen sürede zamanaşımı durur ve hak düşürücü süre işlemez.[2] İhtiyari arabuluculukta ise süreç, tarafların ilk toplantıya davet edilmesi ve sürecin devamı konusunda anlaşıp bunu bir tutanakla belgelendirmesiyle başlar. Zamanaşımı ve hak düşürücü sürelerin hesabında sürecin başlamasından sona ermesine kadar geçen süre dikkate alınmaz.[6]
Zorunlu yolda sayaç, büro başvurusuyla durur. İhtiyari yolda ise tutanakla başlayan sürece bakılır. İşe iade gibi kısa sürelerde bu ayrım hayati olabilir. Son tutanaktan sonraki süre için arabuluculuk sonrası dava süresi yazısına bakın.
Yargıtay ne diyor?
Bir benzin istasyonu çalışanı, iş sözleşmesi devam ederken işverenin seçtiği arabulucuya götürüldüğünü, orada kıdem ve ihbar tazminatı, izin ücreti gibi kalemlerin yazıldığı ihtiyari arabuluculuk tutanağı imzalatıldığını ileri sürdü. Mahkeme tutanağı iptal etti. Yargıtay 9. Hukuk Dairesi kararı onadı. Bölge adliye mahkemesinin Daire tarafından onanan gerekçesi şöyleydi.
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2024/5331 K.2024/9324, 29.05.2024 (onama)
“…iş sözleşmesi sona ermediği halde yıllık ücretli izin hakkının arabulucu anlaşma tutanağı ile paraya tahvil edilmesinin de kabul edilemeyeceği…”
Karar, ihtiyari arabuluculuğun sınırını gösterir. Henüz bitmemiş bir iş ilişkisinde, fesih yokken fesih alacaklarını ödenmiş gibi gösteren belgeler sorun yaratır. İhtiyari yol serbesttir. Ama bu serbestlik, emredici kuralları aşma izni vermez. Benzer konuları ikale sözleşmesi ve ibraname yazılarında da görebilirsiniz.
Örnek durum
Örneğin bir işçi, işveren tarafından işten çıkarıldı. Kıdem tazminatı, fazla mesai ve işe iade talep ediyor. İşveren “önce özel bir arabulucuyla anlaşalım” diyor. İşçi bu davete uymak zorunda değildir.
İşçi isterse arabuluculuk bürosuna başvurur ve dava şartını yerine getirir. İşe iade için fesih bildiriminin tebliğinden itibaren bir ay içinde başvurmalıdır. İşveren ısrar ederse taraflar ihtiyari yolu da deneyebilir. İşçi bu durumda zorunlu başvuru süresini kaçırmamaya özen göstermelidir.
Sık yapılan hatalar
- İhtiyari bir toplantıyı zorunlu arabuluculuğun yerine geçer sanmak.
- İşe iade için bir aylık başvuru süresini kaçırmak.
- İhtiyari tutanağı okumadan imzalamak.
- İş kazası davasında gereksiz yere dava şartı arabuluculuk aramak.
- Alacak kalemlerini tutanakta belirttirmemek.
Başvurmadan önce kontrol edin
- Uyuşmazlık işçilik alacağı veya işe iade mi, yoksa iş kazası mı?
- İşe iade ise fesih tebliğinden bir ay geçti mi?
- Karşı taraf sizi büro dışında, kendi seçtiği arabulucuya mı çağırıyor?
- İmzalayacağınız belge zorunlu arabuluculuk son tutanağı mı, ihtiyari anlaşma belgesi mi?
- Başvuru için gerekli bilgi ve belgeler tamam mı? Başvuru dilekçesi için arabuluculuk başvuru dilekçesi örneği işe yarar.
Görüşme sırasında nelere bakacağınızı arabuluculuk görüşmesinde dikkat edilecekler yazısı anlatır. Toplantıya katılmamanın sonuçları için arabuluculuğa katılmamanın sonucu yazısına bakın.
Zorunlu ve İhtiyari Arabuluculuk Hakkında Sık Sorulan Sorular
Zorunlu arabuluculuk hangi davalarda şarttır?
Kanuna, bireysel ya da toplu iş sözleşmesine dayanan işçi veya işveren alacağı ve tazminatı ile işe iade talepli davalarda şarttır. Bu alacaklara ilişkin itirazın iptali, menfi tespit ve istirdat davaları da kapsamdadır.
İş kazası davasında arabulucuya gitmek zorunda mıyım?
Hayır. İş kazası veya meslek hastalığından doğan maddi ve manevi tazminat davalarında dava şartı arabuluculuk aranmaz. İsterseniz ihtiyari olarak arabulucuya gidebilirsiniz.
İhtiyari arabuluculuğa katılmak zorunda mıyım?
Hayır. Taraflar arabulucuya başvurmak, süreci sürdürmek ve sonlandırmak konusunda serbesttir. Teklife otuz gün içinde olumlu cevap verilmezse teklif reddedilmiş sayılır.
İhtiyari arabuluculuk anlaşması dava hakkını etkiler mi?
Evet. Arabuluculuk sonunda anlaşılan konularda taraflar dava açamaz. Bu yüzden ihtiyari anlaşma belgesini de imzalamadan önce dikkatle okumalısınız.
Arabulucuyu kim seçer?
Zorunlu arabuluculukta arabulucuyu büro listeden belirler. Tarafların listedeki bir arabulucu üzerinde anlaşması halinde o kişi görevlendirilir. İhtiyari arabuluculukta ise başkaca bir usul kararlaştırılmadıkça arabulucuyu taraflar seçer.
Kaynaklar
- 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu m.2 ↩
- 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.3 ↩
- 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu m.13 ↩
- 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu m.15 ↩
- 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu m.7 ↩
- 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu m.16 ↩