Yol ve Yemek Ücretinin Kaldırılması: İşçi Ne Yapabilir?

Bordronuzda yıllardır “yemek” ve “yol” kalemleri görünüyordu. Bu ay görünmüyor. İnsan kaynaklarından kısa bir e-posta gelir. Maliyet nedeniyle yol ve yemek ödemesi kaldırılmıştır. Sözleşmenizde bu ödemelerden hiç söz edilmemektedir. Yol ve yemek ücretinin kaldırılması bu koşullarda geçerli midir, hakkınız var mı?

Yol ve yemek ücretinin kaldırılması, çoğu olayda işyeri uygulamasıyla oluşmuş bir çalışma koşulunun işçi aleyhine değiştirilmesi anlamına gelir. İş Kanunu m.22 böyle bir değişiklik için yazılı bildirim ve işçinin yazılı kabulünü arar. Aşağıda Yargıtay’ın hangi değişikliği esaslı saydığını, hangisini yönetim hakkına bıraktığını ve işçinin ne yapabileceğini bulacaksınız.

Yol ve yemek ücretinin kaldırılmasında hemen bilmeniz gerekenler

• Sözleşmede yazmasa da yol ve yemek yardımı işyeri uygulamasıyla çalışma koşulu olabilir.^[1]
• Nakdi yemek ya da yol ücretinin niteliği değiştirilmeden azaltılması veya kaldırılması esaslı değişikliktir. Yazılı onayınız yoksa değişiklik sizi bağlamaz.
• Nakdi ödemenin yerine işyerinde yemek verilmesi ya da servis sağlanması ise Yargıtay’a göre yönetim hakkı kapsamındadır.
• Bordroyu imzalamanız, daha az ödenen tutarı kabul ettiğiniz anlamına gelmez.
• Yeni bir iş sözleşmesini itirazsız imzalamak, ödemenin sona ermesini kabul sayılabilir.

Yol ve yemek ücretinin kaldırılmasında Yargıtay ayrımı

Yol ve yemek yardımı ne zaman bir çalışma koşulu olur?

İş Kanunu m.22, çalışma koşullarının üç kaynağını sayar. Bunlar iş sözleşmesi, sözleşmenin eki niteliğindeki personel yönetmeliği ve işyeri uygulamasıdır. İşyeri uygulaması, yasal ya da sözleşmesel bir zorunluluk olmadan öteden beri sürdürülen uygulamadır.

Yargıtay 22. Hukuk Dairesi, işyerindeki uygulamaların tüm işçiler için ortak olmasının şart olmadığını belirtmiştir. Eşit konumdaki bir ya da birkaç işçi için süregelen uygulama da çalışma koşulu doğurabilir. Dairenin sıraladığı çalışma koşulları arasında ücret ekleri ve gıda gibi sosyal yardımlar da bulunur.^[2]

Kanun, işyeri uygulamasının oluşması için belirli bir süre aramaz. Süreklilik ve ödemenin her ay istikrarla yapılması olayda önem kazanır. Bordro kalemi, banka dekontu ve iş arkadaşlarının tanıklığı bu noktada kullanılır.

Toplu iş sözleşmesinden gelen yardımlar

Yemek ya da yol yardımı toplu iş sözleşmesine dayanıyorsa durum farklıdır. Sözleşme sona erse bile iş sözleşmesine ilişkin hükümler, yenisi yürürlüğe girinceye kadar iş sözleşmesi hükmü olarak devam eder.^[3] Toplu sözleşmeden gelen bir yardımın kaldırılması bu nedenle ayrıca değerlendirilir.

Yargıtay hangi değişikliği esaslı sayıyor?

Yol ve yemek ücretinin kaldırılması her olayda aynı sonucu doğurmaz. Yargıtay 9. Hukuk Dairesi’nin bu konudaki ilkesi iki yönlüdür. Yardımın şekli değiştiğinde yönetim hakkı devreye girebilir. Yardımın kendisi azaltıldığında ya da kaldırıldığında işçinin onayı aranır.

Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2015/15466, K.2015/21529, 15.06.2015 (bozma)

“Ancak yapılan sosyal yardımın, işverenin tek taraflı kararı ile niteliği değiştirilmeden miktarının düşürülmesi veya ödenmemesi, esaslı değişiklik sayılacağından buna yazılı onay vermeyen işçiye talep hakkı verecektir.”

Aynı karar, nakdi yemek ücretinin kaldırılıp yerine işyerinde yemek verilmesini ve nakdi yol ücretinin kaldırılıp otobüs bileti verilmesini esaslı değişiklik saymamıştır. Bu uygulamalar Medeni Kanun’un 2. maddesine aykırı olmamak koşuluyla işverenin yönetim hakkındadır.^[4]

İşverenin yaptığı değişiklik	Yargıtay’ın bakışı
Nakdi yemek bedeli kaldırılıyor, işyerinde yemek veriliyor	Yönetim hakkı kapsamında, esaslı değişiklik sayılmaz
Nakdi yol bedeli kaldırılıyor, servis ya da bilet veriliyor	Yönetim hakkı kapsamında, esaslı değişiklik sayılmaz
Nakdi yemek ya da yol bedeli hiçbir karşılık verilmeden kaldırılıyor	Esaslı değişiklik, yazılı onay gerekir
Nakdi yemek ya da yol bedelinin tutarı düşürülüyor	Esaslı değişiklik, yazılı onay gerekir

Dolayısıyla işverenin “yemeği yemekhaneye çevirdik” demesi ile “yemek ödemesini kestik” demesi hukuken aynı değildir. İlkinde karşılık vardır. İkincisinde yoktur. Değişikliğin gerçekten bir karşılık içerip içermediğini kontrol edin.

İmzalanan bordro ve yeni sözleşme meselesi

Aynı 9. Hukuk Dairesi kararı bir başka noktayı netleştirir. Ücret indirimi gibi esaslı bir değişiklik işçi tarafından açıkça kabul edilmemişse, işçi daha az ödemeyi bordroyla imzalasa bile fark ücret isteme hakkı devam eder.

Karar, işçinin kendi imzasını taşıyan yeni bir bireysel iş sözleşmesine itibar edilmesi gerektiğini de söyler. Dairenin incelediği dosyalarda sözleşmelerin baskı altında imzalandığı iddiaları ispatlanamamıştır. Yargıtay bu nedenle mahkemenin sözleşmedeki imzayı işçiye göstermesini istemiştir.

Pratik sonuç şudur. Sözleşme yenilenirken yol ve yemek yardımı metinden çıkarılmışsa ve siz itirazsız imzalıyorsanız, ilerideki dava zorlaşır. Böyle bir metni imzalamadan önce kalemleri tek tek karşılaştırın. Hakkınızı saklı tutmak istiyorsanız imza sırasında bunu yazılı olarak ekleyin.

Yardımın ödendiğini ispat etmek

İş mahkemelerinde yol ve yemek davalarının çoğu ispat noktasında kaybedilir. 9. Hukuk Dairesi’nin 2022 tarihli bir kararında davacı, 2016 Haziran ayına kadar yol ve yemek ücreti ödendiğini ispat edemedi. İş sözleşmesinde de bu yönde bir düzenleme yoktu. Daire, davacının temyiz itirazlarını reddederek kararı onadı.^[5]

Bu nedenle başlangıç noktası deliller olmalıdır. Aylık bordrolar, banka hesap hareketleri, yemek kartı kayıtları, işyeri yemekhane düzeni ve tanıklar ödemenin gerçekten yapıldığını gösterir. İşveren “ödeme ücrete dahildi” diye savunma yapabilir. Bu savunmaya karşı sözleşmedeki ücretin nasıl belirlendiği önem kazanır.

Yol ve yemek ücretinin kaldırılmasında işçinin önündeki yollar

Yardım kaldırıldığında işçinin üç temel seçeneği vardır. Birincisi yazılı itirazdır. İkincisi ücret alacağı davasıdır. Üçüncüsü, koşullar varsa haklı nedenle fesihtir.

Yazılı itiraz ve alacak

Değişikliğin duyurulduğu andan itibaren altı iş günü içinde yazılı bir itiraz göndermek en güvenli yoldur. Çünkü kanun, işçi tarafından altı iş günü içinde yazılı kabul edilmeyen değişikliğin işçiyi bağlamayacağını söyler. Aylar sonra “ben kabul etmemiştim” diyen işçi, o güne kadar sessiz kaldığı için eylemli kabul tartışmasıyla karşılaşabilir.

Kaldırılan yardımdan doğan farklar işçilik alacağı sayılır. Ücret alacaklarında zamanaşımı beş yıldır.^[6] Dava açmadan önce arabulucuya başvurmak dava şartıdır.^[7] Hesap için tüm işçi alacakları hesaplama aracını, zamanaşımı için işçilik alacaklarında zamanaşımı yazısını kullanabilirsiniz.

Haklı nedenle fesih ve kıdem tazminatı

İş Kanunu m.24/II-e, ücretin kanun ya da sözleşme şartlarına uygun hesaplanmamasını veya ödenmemesini haklı fesih nedeni sayar. m.24/II-f ise çalışma şartlarının uygulanmamasını kapsar.^[8] Hangi bendin uygulanacağı olaya göre değişir. Para olarak ödenen yardımların kaldırılması çoğunlukla bu iki bent çerçevesinde tartışılır.

Haklı fesih hakkının süreye bağlı olduğunu unutmayın. Hak, öğrenmeden itibaren altı iş günü içinde kullanılır.^[9] Süre konusunda tereddüt varsa altı iş günü kuralına göre davranmak güvenli yoldur. Haklı nedenle fesheden işçi kıdem tazminatı alır, ama ihbar tazminatı alamaz.

Yol ve yemek yardımı kıdem tazminatı hesabına da etki eder. Kanun, tazminata esas ücretin hesabında ücrete ilaveten sağlanan para ve para ile ölçülebilen menfaatlerin de göz önünde tutulacağını söyler.^[10] Bu nedenle kaldırılan kalemin tutarı, ayrılış tarihindeki hesaba yansıyabilir. Rakamı görmek için kıdem tazminatı hesaplama sayfasına bakabilirsiniz.

Örnek durum

Örneğin Selin, bir muhasebe bürosunda sekiz yıldır çalışıyor. Her ay maaşıyla birlikte ayrı iki kalem alıyor. Biri yemek, diğeri yol bedeli. İş sözleşmesinde bu kalemlerden söz edilmiyor. Büro sahibi bir gün e-postayla bu iki kalemin kaldırıldığını duyuruyor.

Selin e-postaya aynı gün yanıt verir. Ödemelerin yıllardır yapıldığını, kaldırılmayı kabul etmediğini ve ödemenin sürdürülmesini istediğini yazar. Bordroları ve banka dekontlarını saklar. İşveren değişikliği geri almazsa eksik ödenen tutarlar için arabulucuya başvurmayı değerlendirir. Ayrılmak istiyorsa haklı fesih süresine dikkat eder.

Yol ve yemek ücreti kaldırıldığında sık yapılan hatalar

• E-postayı okuyup sessiz kalmak. Süre geçer.
• Telefonla itiraz etmek. Yazılı itiraz gerekir.
• Bordroda kalemin yokluğunu fark edip aylarca beklemek.
• Ödemenin yapıldığını gösteren dekont ve bordroları kaybetmek.
• Yeni sözleşmeyi karşılaştırmadan imzalamak.

Maaşın kendisinin düşürülmesi için işçinin maaşı düşürülebilir mi yazısı kullanılabilir. Ücret kesintilerinin sınırları ise maaştan kesinti yapılabilir mi yazısında anlatılır. Çalışma koşullarında genel esaslı değişiklik için çalışma koşullarında esaslı değişiklik ve haklı fesih yazısı ile haklı fesih koşulları işçinin haklı nedenle fesih hakkı sayfasında yer alır.

Daha geniş anlatım Maaşı Ödenmeyen İşçinin Hakları rehberinde, benzer bir soru ise Ücreti Geç Ödenen İşçinin Hakları yazısında yer alır.

Yol ve Yemek Ücretinin Kaldırılması Hakkında Sık Sorulan Sorular

Kaynaklar

1. 4857 sayılı İş Kanunu m.22 ↩
2. Yargıtay 22. Hukuk Dairesi, E.2017/19761, K.2019/2207, 04.02.2019 ↩
3. 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu m.36 ↩
4. Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2015/15466, K.2015/21529, 15.06.2015 ↩
5. Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2022/4956, K.2022/5771, 11.05.2022 (onama) ↩
6. 4857 sayılı İş Kanunu m.32 ↩
7. 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.3 ↩
8. 4857 sayılı İş Kanunu m.24 ↩
9. 4857 sayılı İş Kanunu m.26 ↩
10. 1475 sayılı İş Kanunu m.14 ↩