Ücretin Düşürülmesi Halinde Çalışanın Hakları

Maaşı düşürülen işçi, iş sözleşmesinin esaslı unsuru olan ücretin tek taraflı değiştirilemeyeceğini bilmelidir. Kural olarak işveren, tek taraflı kararı ile ücret dahil iş sözleşmesinin esaslı unsurlarını değiştiremez.

İçindekiler

Ekonomik koşulların zorlaştığı dönemlerde işverenler çalışanlarına ücretlerin düşürülmesi yönünde tekliflerde bulunabilmektedir. Bu yazıda ücretin düşürülmesine ilişkin kısa bir değerlendirme yapılmıştır.

Ücret indirimi karşısında adımlar

Kısa özet: maaşı düşürülen işçi yazılı teklif, 6 iş günü, haklı fesih ve arabuluculuk adımlarını izler

Çalışan Ücretinin Düşürülmesini Kabul Etmek Zorunda Mıdır?

Çalışanın bireysel iş sözleşmesi veya toplu iş sözleşmesi ile kararlaştırılmış ücretinin, işveren tarafından tek taraflı karar ile düşürülmesi mümkün değildir. Kanun ve Yargıtay kararlarına göre, işçinin ücretlerinin düşürülmesi iş sözleşmesinde esaslı değişiklik olduğundan; bu değişikliğin yapılabilmesi için işçinin yazılı onayının alınması zorunludur. Çalışan, iş sözleşmesinin esaslı unsuru olan ücret değişikliğini kabul etmek zorunda değildir.

İşçinin Maaşının Düşürülmesi

İşçinin maaşının düşürülmesi konusunda koruyucu hükümler bulunsa da uygulamada ekonomik kriz, mücbir sebep gibi gerekçeler ileri sürülerek maaşlar düşürülebilmektedir.

Yazıda maaşı düşürülebilir mi, maaşı düşürülen işçi ne yapmalı sorularının cevabı yer alıyor.

İşçinin Maaşı Düşürülebilir mi?

İş sözleşmesinin olmazsa olmaz unsuru işçinin ücretidir. Ücret işverenin asli yükümlülüğü, işçinin ise temel geçim kaynağıdır. Kanun koyucu işçinin bu hakkını korumak için önemli hükümler düzenlemiştir.

Performans, işverenin ekonomik durumu ya da çalışma koşullarındaki değişiklik gibi sebeplerle maaşlar artırılabilir veya düşürülebilir. İşçi aleyhine olan her değişiklik esaslı değişiklik sayılır ve somut olaya göre farklı sonuçlar doğurur. Maaş artışı yapılırken işçinin diğer hakları kısıtlanıyorsa değişikliğin işçi aleyhine olup olmadığı ayrıca değerlendirilir.

Genel olarak işçinin maaşı düşürülebilir mi sorusunun cevabı, esaslı değişiklik şartlarına bağlıdır.

İşçinin Maaşının Düşürülmesi ile İlgili Uygulamalar

Uygulamada çeşitli sebeplerle işçinin maaşının düşürüldüğü görülmektedir. Bu sebepler kimi zaman işçiden kaynaklanırken kimi zaman da işverenden kaynaklanmaktadır.

Somut olayda işçinin ücretinin düşürülmesine sebep olan uygulamanın hukuki niteliği doğru tayin edilmelidir. Çünkü her somut olaya göre işçinin talep edebileceği haklar farklılık göstermektedir.

İşçinin Maaşının Düşürülmesi Sözleşme ile Yapılırsa

Taraflar aralarında anlaşarak çalışma koşullarını her zaman değiştirebilir. Ancak ücret indirimi için işçiye yazılı teklif sunulmalı ve işçi bunu 6 iş günü içinde yazılı olarak kabul etmelidir; aksi halde değişiklik işçiyi bağlamaz.^[1] İşçinin susması ya da düşük maaşla çalışmaya devam etmesi kabul sayılmaz. Usulün tamamı çalışma koşullarında esaslı değişiklik yazısında anlatılmıştır.

Çalışan Ücret Değişikliğini Kabul Etmezse İşverenin Hangi Sorumlulukları Olacaktır?

İşveren, ücret değişikliğini kabul etmeyen çalışana ücretini tam olarak ödemekle yükümlüdür. Ücretin eksik ödenmesi durumunda çalışanın, eksik yatan ücret tutarlarını dava etme hakkı ortaya çıkacaktır. Bununla beraber, ücreti eksik ödenen çalışan, iş sözleşmesini haklı nedenle feshederek kıdem tazminatına hak kazanabilir.

Ücret Değişikliğini Kabul Etmeyen Çalışan İşten Çıkartılabilir mi?

Çalışan ücret değişikliğini kabul etmezse işveren sadece bu nedene dayanarak onu tazminatsız işten çıkaramaz. İşverenin ekonomik zorluklar ve işletmesel kararlara dayanarak fesih yoluna gitmesi mümkündür; bu durumda kıdem ve ihbar tazminatı ödenmelidir. İş güvencesine tabi çalışan, feshin geçerli bir sebebe dayanmadığını ileri sürerek işe iade davası açabilir.

İşverenin Tek Taraflı Olarak İşçinin Maaşını Düşürmesi

Uygulamada en sık rastlanan durumlardan biridir. İşverenler çoğu zaman ekonomik durumu gerekçe gösterir; işçiler ise işlerini kaybetme korkusuyla ses çıkarmaz, alacaklarını sonradan dava yoluyla ister.

İşçinin rızası olmadan yapılan tek yanlı uygulama, işçi uzun süre düşük maaşla çalışmış olsa bile hukuka aykırıdır. Sonuç olarak işçinin maaşı tek taraflı olarak düşürülemez.

Konum Değişikliği Nedeniyle İşçinin Maaşının Düşürülmesi

Yargıtay, işçinin konumunun değişmesi sebebiyle maaşının düşürülemeyeceğini kabul eder. Önceki makamı nedeniyle ayrıca ödenen tazminat gibi ek ödemeler ise yeni konumda talep edilemez. Konum düşürülmesinin ayrıntıları için işçinin konumunun düşürülmesi yazısına bakılabilir.

Ücretsiz İzin Uygulamasıyla İşçinin Maaşının Düşürülmesi

Ücretsiz izin, maaşı dolaylı yoldan düşüren uygulamalardan biridir. İşçinin rızası alınmadan ücretsiz izne çıkarılması esaslı değişikliktir; işçi bunu 6 iş günü içinde açıkça kabul etmedikçe değişiklik işçiyi bağlamaz.

Rıza dışı ücretsiz izne gönderilen ve maaş ödenmeyen işçi bakımından iş sözleşmesinin haksız ve bildirimsiz feshi söz konusu olabilir; kıdem ve ihbar tazminatı gündeme gelir. Şartlar için ücretsiz izin şartları yazısına bakılabilir.

Çalışma Sürelerinin Kısaltılması Sebebiyle İşçi Maaşının Düşürülmesi

Çalışma sürelerinin yasal olarak daha aşağı sınırlara indirilmesi halinde İş Kanunu m.62 uyarınca işçi ücretlerinden eksiltme yapılamaz. İşverenin çalışma süresini kendiliğinden kısaltarak ücreti düşürmesi ise esaslı değişikliktir ve m.22’ye tabidir.^[2] Bu durumda işveren işçi ile değişiklik sözleşmesi yapabilir ya da m.22 uyarınca fesih yoluna gidebilir.

Çalışma süreleri İş Kanunu’nda açıkça belirtilmiştir; bu sürelerin altında çalıştırılan işçinin maaşı da tek taraflı düşürülemez. İşçinin yarı zamanlı çalışmaya geçirilmesi de aynı hükümlere tabi esaslı değişikliktir.

İşçiye Sağlanan Yardımların Kaldırılması veya Düşürülmesi

Geniş anlamda ücret tanımında yer alan yemek ve yol yardımı gibi haklar da asıl maaş gibi işverenin tek taraflı iradesiyle kaldırılamaz. İşçinin uzun süre ses çıkarmaması, değişikliği kabul ettiği anlamına gelmez.

Yardımın cinsinin değişmesi (nakdi yardımın ayni yardıma dönüşmesi gibi) Yargıtay tarafından işverenin yönetim hakkı kapsamında değerlendirilmiştir. Cinsi değiştirilmeden bedelinin düşürülmesi veya yardımın kaldırılması ise esaslı değişikliktir ve işçinin yazılı onayı gerekir. Ayrıntılar yol ve yemek ücretinin kaldırılması yazısında yer alır.

İkramiyelerin Kaldırılması veya Düşürülmesi

Yargıtay daha önce vermiş olduğu kararlarda işçinin kendisine verilen ikramiyenin kaldırılmasına ya da düşürülmesine sessiz kalması durumuna dikkat çekmişti. Bunun bir iş koşulu haline geldiği ve işçinin ikramiye taleplerinin reddi gerektiğini belirtilmişti.

Ancak yakın zamanda Yargıtay’ın konuya yaklaşımı değişmiş olup, işveren tek taraflı iradesi ile işçiye verilen ikramiyenin kaldırılamayacağına ya da düşürülemeyeceğine ilişkin kararlar verdiği görülmektedir.

Yargıtay, işçiye verilen ikramiyenin tamamen kaldırılması veya düşürülmesi hususunda bazı temel yaklaşımlara sahiptir. İşçinin açık ve yazılı rızasının olması ile bu yazılı rıza beyanına karşı herhangi bir irade fesadı iddiası ileri sürülmemesi durumunda, artık işçinin ikramiye talep edemeyeceği ifade edilmiştir.

Maaşı Düşürülen İşçi Ne Yapmalı

Maaşı düşürülen işçinin ne gibi haklarının olduğunu bilmesi, olası hak kayıplarının önüne geçer. Maaş indirimi esaslı değişiklik olduğundan, işçiye önceden ve yeterli bilgilendirmeyle yazılı teklif sunulmalıdır. Teklif geçerli ve gerçek bir sebebe dayanmalıdır; bilgilendirilmeden verilen rıza geçerlilik kazanmaz.

DİKKAT: İşçi 6 iş günü içinde yazılı kabul vermezse ya da öneriyi reddederse değişiklik gerçekleşmez ve işveren eski maaşı ödemeye devam etmek zorundadır. Teklif ve süre kuralları için esaslı değişiklik ve haklı fesih yazısına bakılabilir.

İşçi değişikliği reddederse işveren, ya işçiyi eski maaşıyla çalıştırmaya devam eder ya da maaş değişikliğinin geçerli bir sebebe dayandığını ispat ederek sözleşmeyi feshedebilir. İş güvencesi kapsamındaki işçinin İş Kanunu m.17-21 uyarınca açacağı davada, geçerli ve gerçek sebebin varlığını ispat edecek olan işverendir. İş güvencesi olmayan işçi ise kötü niyet tazminatı talep edebilir.

Rızasına aykırı olarak düşük maaşla çalıştırılan işçi iş sözleşmesini haklı nedenle feshedebilir. Bu durumda eksik ödenen maaş farkını, somut olayda şartlar varsa kıdem tazminatı, ihbar tazminatı, kötü niyet tazminatı, maddi ve manevi tazminatı talep edebilir.

İşveren işçiyi değişikliği kabul etmediği için işten çıkarırsa, işçi alacaklarını dava edebilir ve işe iadesini isteyebilir. Dava açmadan önce arabuluculuk aşaması tamamlanmalıdır.

Somut olayın dayandığı hukuki sebep doğru belirlenmeli, gerekirse avukat desteği alınmalıdır.

İşveren İşçinin Maaşından Ceza Kesintisi Yapabilir mi?

İşveren ancak toplu iş sözleşmesi veya iş sözleşmesinde gösterilen sebeplerle ücret kesme cezası verebilir. Kesinti, bir ayda iki gündelikten veya parça başına yahut yapılan iş miktarına göre verilen ücretlerde işçinin iki günlük kazancından fazla olamaz.^[3] Kesintilerin ayrıntısı maaştan kesinti yapılabilir mi yazısında yer alır.

Konunun genel çerçevesi için Maaşı Ödenmeyen İşçinin Hakları rehberine, yakın başlıklar için İşçiye Elden Ödeme Yapılması ve Tazminat Hakkı yazısına bakılabilir.

Yakın bir konu olarak İşçinin Konumunun Düşürülmesi ve Fesih Hakkı yazısı da okunabilir.

İşinin Maaşının Düşürülmesi ile İlgili Sık Sorulan Sorular

Bu durum uygulamada sık karşılaşıldığı için bazı sorular sıkça sorulmaktadır. Cevapları aşağıdadır.

İşçinin Ücreti Düşürülebilir Mi?

İşçinin ücretinin düşürülmesi esaslı değişikliktir. İşverenin teklifi üzerine işçinin 6 iş günü içinde verdiği yazılı rızası aranır. İşçinin cevap vermemesi kabul anlamına gelmez.

İşveren İşçinin Ücretini Kendisi Tek Taraflı Olarak Düşürebilir Mi?

Hayır. İşveren bunu yaparsa işçiye haklı nedenle fesih ve işçilik alacağı davası açma hakkı doğar.

Pozisyonu Değiştirilen İşçinin Ücreti Düşürülebilir Mi?

Yargıtay’ın genel kabulüne göre işçinin konumunun değişmesinden ötürü ücreti düşürülemez. Ayrıntılar için konumun düşürülmesi yazısına bakılabilir.

İşçiye Sağlanan Yol, Yemek Gibi Hakları İşveren Kaldırabilir Mi?

Hayır. Bu hakları kaldırabilmek için işçiye teklifte bulunmalı ve 6 iş günü içinde yazılı onayını almalıdır. İşveren hakların değerini düşürmeden cinsini değiştirebilir; örneğin yemek vermek yerine yemek ücreti yardımı yapabilir.

İşçinin Maaşının Düşürülmesi Halinde Ne Yapılmalıdır?

Rıza alınmadan yapılan ücret indirimi işçiyi bağlamaz. İşçi iş sözleşmesini haklı nedenle derhal feshedebilir; ihbar süresi beklemeksizin kıdem tazminatı ve diğer alacaklarına hak kazanır.

İşçi Haksız Yere Yapılan Değişiklik Karşısında Susarsa Bunu Kabul Etmiş Sayılır Mı?

Hayır. İşçinin açık rızası alınmadan yapılan ücret indirimi geçersizdir.

İşçinin Maaşının Düşürülmesinde Avukat Desteği

Uygulamada maaşı düşürülen çoğu işçi işini kaybetme korkusuyla kimi zaman maaşının düşürülmesine ses çıkarmaz. Kimi zaman da düşük ücretle çalışmayı kabul etmediğinden iş akdi fesheder yahut işten çıkarılır. Açıklandığı üzere her somut olayın farklı hukuki zemini bulunur.

İşte tüm bu durumlarda işçinin ve işverenin ne tür haklarının olduğunu bilmesi ve buna göre hareket etmesi oldukça önemlidir. Olası bir hak kaybı yaşamamak için bir avukattan hukuki destek almakta yarar vardır.

Kaynaklar

Maaşı Düşürülen İşçi ve Tazminat Hakkı