Sigortasız Çalıştırılan İşçi Ne Yapmalı
Sigortasız çalıştırılan işçi, yani Sosyal Güvenlik Kurumu’na bildirilmeden çalışan işçi, sosyal güvenlik haklarını riske atar. Sigorta çalışma hayatı boyunca sağlık güvencesi sağlar, yaşlılıkta emeklilik hakkının temelini oluşturur.
Kayıt dışı çalışma hala önemli bir sorundur. Sigortasız çalıştırılan işçi hakkını aramazsa emeklerinin boşa gitmesi ve hayatının güvence altında olmaması gibi sonuçlarla karşılaşır.
Sigortasız Çalışmanın Zararları
Kayıt dışı işçi çalıştıran işletmelere idari para cezaları uygulanmasına rağmen birçok işletme bu hukuka aykırı yöntemi sürdürüyor. Sigortasız çalıştırıldığı dönem boyunca işçi sosyal güvenlik haklarından ve emeklilikten mahrum kalır.
İşten çıkarıldığında işsizlik maaşından da yararlanamaz. Emeklilik yaşı geldiğinde gün ve prim eksikliği yaşanır. İşçiler tüm bu haklarını korumak için sigorta isteyebilir veya sigortasız çalıştırıldıklarını anladıklarında hukuki yollara başvurabilir.
Sigortasız Çalışmak Tazminat Hakkını Doğurur
İşyerinde çalıştığı dönem boyunca sigortasız olduğunu tespit eden ve SGK’ya başvuran işçiler, çoğunlukla işverenler tarafından işsiz bırakılıyor. Bu gibi durumlarda işçinin tazminat hakkının doğabileceği unutulmamalıdır. İşçi, sigorta primlerinin hiç yatırılmaması veya eksik yatırılması nedeniyle iş sözleşmesini haklı nedenle feshederse kıdem tazminatına hak kazanır; haklı nedenle fesheden işçi ihbar tazminatı isteyemez.[1]
İşveren işçiyi şikayeti nedeniyle işten çıkarırsa, iş güvencesi kapsamındaki işçi işe iade davası açabilir; kapsam dışındaki işçi ise fesih hakkının kötüye kullanılması halinde bildirim süresinin üç katı tutarında kötü niyet tazminatı isteyebilir.
Sigortasız İşçi Hakları İçin Nereye Başvurulmalı?
Sigortasız çalıştırılan işçi, işyerinin bağlı olduğu Sosyal Güvenlik Kurumu İl Müdürlüğüne veya Sosyal Güvenlik Merkezine yazılı dilekçeyle başvurabilir. Yazılı başvuru, sürecin belgelenmesi bakımından önemlidir. Sonuç alınamazsa mahkemelere başvurulur.
Şikayetin işyerinde çalışırken yapılması önemlidir. Denetimde işçinin fiilen çalıştığı tespit edilirse en azından o gün itibariyle sigortası başlar. Çalışmanın daha eski olduğu belge veya beyanlarla anlaşılırsa geriye dönük bir yıla kadar çalışılan günlere ait hizmet kazandırılabilir.[2] Bu haktan, denetimde sigortasız çalıştığı tespit edilen bütün sigortalılar yararlanır. Başvuru adımları ve ALO 170 yolu için SGK primlerinin eksik yatması halinde işçinin yapması gerekenler rehberine bakılabilir.
Sigortasız Çalışan İşçinin Hakları Nelerdir?
İşçinin sigortasız çalıştırıldığı süreye ilişkin olarak hizmet tespit davası açma hakkı vardır. Hizmet tespit davasını açmak için hizmetin geçtiği yılın sonundan başlayan 5 yıllık hak düşürücü süre vardır.
Çoğu işçi, işverence işine son verileceği kaygısıyla yasal yollara başvurmaktan çekinir. Böyle durumlarda işçinin “kötü niyet tazminatı” alma hakkı olduğu unutulmamalıdır.
İşverene Uygulanan Cezai Yaptırım Şöyledir:
Otuz veya daha fazla işçi çalıştıran işyerinde en az altı aylık kıdemi olan işçi, sigortasız çalıştırıldığını SGK’ya bildirdiği için işinden çıkarılırsa işe iade davası açabilir; işveren aleyhine idari makamlara başvurmak geçerli fesih sebebi sayılmaz.[3] İşe iade davası kazanıldığı halde işveren işçiyi işe başlatmazsa işçiye en az 4, en çok 8 aylık ücreti tutarında tazminat ödemek zorundadır.[4]
İş güvencesi kapsamı dışında kalan işçi (otuzdan az işçi çalıştıran işyeri veya altı aydan az kıdem) bakımından, fesih hakkının kötüye kullanılarak sözleşmenin sona erdirilmesi halinde işçiye bildirim süresinin üç katı tutarında kötü niyet tazminatı ödenir.[5]
Hizmet Tespit Davasında Görevli Mahkeme
Hizmet tespit davalarında görevli mahkeme iş mahkemesidir; iş mahkemesi bulunmayan yerlerde asliye hukuk mahkemesi bakar.[6] Dava işverene karşı açılır, SGK’ya dava re’sen ihbar edilir.[7] Görevli mahkeme, yetki ve usul ayrıntıları hizmet tespit davası ve şartları yazısında anlatılmıştır.
Dava konusu hizmetin geçtiği sürede işyeri el değiştirmişse eski işveren ile işyerini devralan yeni işverenin birlikte davalı gösterilmesi gerekebilir. Aynı soyadı taşıyan davalı ve davacıların akraba olup olmadığı araştırılır, akrabalar arasındaki hizmet tespit uyuşmazlıklarına daha titiz yaklaşılır.
Sigortasız Çalışma Nasıl İspat Edilir?
Hizmet tespit davaları için özel bir ispat yöntemi öngörülmemiştir; sigortasız çalışma tanıkla, belgeyle, kayıtlarla ispatlanabilir (Yargıtay 21. HD, E.2014/3722, K.2015/1554). İspat kurallarının ayrıntısı hizmet tespit davası yazısındadır. Sık başvurulan deliller şunlardır:
- İşçi ile birlikte çalışan diğer işçilerin, işyerine yakın ve komşu işyeri çalışanlarının, müşterilerin tanıklığı (Yargıtay 21. HD, E.2012/10225, K.2013/17649)
- İşyeri bildirgelerinde işçi adına yapılmış işe giriş vb. bildirimler, özlük dosyası, puantaj kayıtları ve işçinin isminin geçtiği ücret bordroları
- İşçinin imzasının bulunduğu işyeri belgeleri; bir davada işçinin imzasının bulunduğu asansör aylık bakım formları delil kabul edilmiştir (Yargıtay 21. HD, E.2013/955, K.2013/2512)
- İşyerinde teftiş yapılmışsa müfettiş raporlarında işçinin isminin geçmesi
- İşçinin işyerinde ya da çalışırken çekilmiş fotoğrafları (Yargıtay 21. HD, E.2014/1442, K.2015/648), video kayıtları ve e-posta yazışmaları
- İşveren adına bankaya yatırılan paralara ait dekontlarda işçinin isminin bulunması
- İşçinin kıdem tazminatı vb. alacakları için açtığı davayı kazanmış olması, hizmet tespit davasında “kuvvetli” delil oluşturur (Yargıtay 21. HD, E.2015/22431, K.2016/1045)
Tanık ifadeleri çoğu zaman işe yarar, ancak yazılı belgeler her zaman işe yarar. Sigortasız çalıştırılan ve ileride dava açmayı planlayan bir işçi, imza attığı ya da kendisinin düzenlediği açıkça belli olan belgeleri mümkünse saklamalı veya kayıt altına almalıdır. Telefon, e-posta ve mesajlaşma uygulamalarının yaygınlaşması sigortasız çalışmanın ispatını kolaylaştırmıştır. Yine de sigortasız çalışma kabul edilmemelidir; tek bir günlük sigorta bile emeklilikte önem taşır.
Konunun genel çerçevesi için SGK Primlerinin Eksik Yatması Halinde İşçinin Yapması Gerekenler ve Hakları Nelerdir rehberine, yakın başlıklar için Maaşın Asgari Ücretten Gösterilmesi – Tazminat Hakkı yazısına bakılabilir.
İlgili mevzuat: 4857 sayılı İş Kanunu, 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu, 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu.
Kaynaklar