Kaza sonucunda kişiler geçici ya da sürekli olarak iş göremez hale gelebilir; bu durum iş görememezlik olarak adlandırılır ve kaza geçiren için mağduriyet yaratır. Hukuk düzeninde kişilerin sorumlu olmadıkları şeylerin sonucuna katlanmaları kabul görmediğinden, geçici ya da sürekli iş görememezlik yaşayan kişilerin mağduriyetinin azaltılması için tazminat düzenlemeleri yapılmıştır.
Bedensel zararlar geçici süreli olabileceği gibi uzuv kaybı gibi sürekli bir zarar şeklinde de olabilecektir. Bedensel zararlar sebebi ile tazminat istenmesi mümkündür.
- Geçici iş göremezlik durumu sebebi ile iş ve kazanç kaybının tazmini,
- Sürekli iş görmemezlik durumu sebebi ile çalışma gücü ile kazanç kaybının tazmini,
- Tedavi masrafları,
- Gelecek dönemdeki kazançların kaybı için bedensel zarara uğrayan kişiler tazminat isteyebileceklerdir.
İş Görememezlik Tazminatında Süreler
İş Kazası Maluliyet Tazminatı
iş görememezlik tazminatı madde 13
Meydana gelen bir iş kazası sebebiyle bedensel zarara uğrayan işçi, işverenden bu sebeple tazminat talep edebilir. Tazminat davasının hangi süre içinde açılması gerektiği ve zamanaşımının ne zaman başladığı iş kazası tazminat davası ne kadar sürer yazısında anlatılır. Davada görevli mahkeme iş mahkemesidir; yetkili mahkemeler davalının yerleşim yeri, kazanın veya zararın meydana geldiği yer ve işçinin yerleşim yeri mahkemesidir.
Trafik Kazası Sürekli İş Görememezlik
Trafik kazaları sonucunda kaza geçiren kişiler uğradıkları bedensel zararlar neticesinde sürekli olarak iş göremez hale gelebilmektedirler. Kişi çalışmaya devam ediyor olsa da güç kaybı yaşayabilecek, eskisine nazaran daha çok çaba göstermesi gerekebilecektir. Bu durumda ise akla ilk gelen trafik kazası sebebiyle bedensel zarara uğrayan kişilerin tazminat isteyip isteyemeyeceğidir.
Davanın açılması ile beraber tazminat hesaplanması için dosya uzman bir bilirkişiye tevdi edilecektir.
Tazminat talep edilebilmesi için öncelikli olarak incelenmesi gereken husus nedensellik bağının bulunup bulunmadığı, ikinci husus ise kusurdur. Bir kişi trafik kazası sebebi ile iş göremez hale gelmiş ise ve bu kazada kusursuz ya da daha az kusurlu ise bu durumda tazminat isteme hakkına sahip olacaktır.
Ölümlü İş Kazası Tazminat Hesaplama
Ölümlü iş kazalarında ise tazminat davası yukarıda belirttiğimiz yetkili mahkemelerin yanı sıra ölen işçinin yakınlarının yerleşim yeri iş mahkemesinde de açılabilecektir.
Davanın açılması ile beraber tazminat hesaplanması için dosya uzman bir bilirkişiye tevdi edilecektir. Bilirkişi raporuna her iki tarafın da raporun tebliğinden itibaren 2 hafta içerisinde itiraz etme hakkı bulunmaktadır.[1] Ölümlü iş kazası sonucunda açılan tazminat davalarında tazminat miktarı özel bir hesaplama yöntemi gerektirdiğinden hakim tarafından hesaplanamayacak olup bilirkişinin raporu doğrultusunda karar verilecektir.
Sürekli İş Göremezlik Tazminatı
Meslekte kazanma gücü en az %10 oranında azalan sigortalılara SGK tarafından sürekli iş göremezlik geliri bağlanır.[2] Bu şekilde iş gücü kaybına uğrayan kişiler işverenden tazminat talebinde bulunabilirler. Burada tazminat, işverenin kusur oranına ve işçinin iş gücü kaybı oranlarına göre hesaplanır.
SGK Sürekli İş Göremezlik Geliri Nasıl Belirlenir?
5510 sayılı Kanunun 19. maddesine göre sürekli iş göremezlik geliri, sigortalının mesleğinde kazanma gücünü kaybetme oranına göre hesaplanır. Sürekli tam iş göremezlikte 17. maddeye göre hesaplanan aylık kazancın yüzde yetmişi oranında gelir bağlanır. Kısmi iş göremezlikte tam gelir hesaplanır ve bunun iş göremezlik derecesi oranındaki tutarı ödenir.[2]
Sigortalı başka birinin sürekli bakımına muhtaçsa gelir bağlama oranı yüzde yüzdür. Kayıp oranını sağlık kurulu raporlarına dayanarak Kurum Sağlık Kurulu tespit eder. Kurumun kararına ilgililer itiraz ederse konuyu Sosyal Sigorta Yüksek Sağlık Kurulu karara bağlar.[3]
Raporun nasıl alındığı ve oranın nasıl okunacağı iş göremezlik raporu ve maluliyet oranı yazısında anlatılır. Rapor süresince ödenen ödenek için geçici iş göremezlik ödeneği yazısına bakılabilir.
Kontrol Muayenesi Geliri Değiştirir mi?
Gelir bağlandıktan sonra sağlık durumu değişebilir. Sigortalı, malullük durumunda artma olduğunu veya başka birinin sürekli bakımına muhtaç hale geldiğini ileri sürerek gelirinde değişiklik isteyebilir. Kurum da sürekli iş göremezlik geliri bağlanmış sigortalının kontrol muayenesine tabi tutulmasını talep edebilir.[4]
Muayenede yeniden tespit edilen duruma göre gelir artırılır, azaltılır veya kesilir. Kurumun yazılı bildiriminde belirtilen tarihten sonra kabul edilebilir bir özrü olmadan muayeneyi yaptırmayan sigortalının geliri kesilir. Muayene bildirimdeki tarihten başlayarak üç ay içinde yaptırılır ve iş göremezlik halinin sürdüğü anlaşılırsa kesilen gelir, kesildiği tarihten başlanarak yeniden bağlanır.[4]
Kayıp oranı hem bağlanacak geliri hem de işverenden istenecek tazminatın hesabını etkiler.
İşverene Karşı Maddi ve Manevi Tazminat
SGK geliri, işverenin sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. İşveren iş sağlığı ve güvenliği için gerekli her türlü önlemi almak ve araç gereçleri noksansız bulundurmakla yükümlüdür. Bu yükümlülüğe aykırılık nedeniyle işçinin vücut bütünlüğünün zedelenmesine bağlı zararların tazmini, sözleşmeye aykırılıktan doğan sorumluluk hükümlerine tabidir.[5]
Maddi tazminat bedensel zararın parasal karşılığıdır. 6098 sayılı Kanunun 54. maddesi bedensel zararlar arasında tedavi giderlerini, kazanç kaybını, çalışma gücünün azalmasından ya da yitirilmesinden doğan kayıpları ve ekonomik geleceğin sarsılmasından doğan kayıpları sayar.[6]
Manevi tazminat ayrı bir taleptir. Hakim, bedensel bütünlüğün zedelenmesi durumunda olayın özelliklerini göz önünde tutarak zarar görene uygun bir miktar paranın manevi tazminat olarak ödenmesine karar verebilir. Ağır bedensel zararda zarar görenin yakınlarına da manevi tazminat ödenmesine karar verilebilir.[7]
Kaza üçüncü bir kişinin haksız fiilinden doğmuşsa dayanak 6098 sayılı Kanunun 49. maddesidir. Kusurlu ve hukuka aykırı bir fiille başkasına zarar veren, bu zararı gidermekle yükümlüdür.[8] İş kazasında ise Hukuk Genel Kurulu, işçinin zararının tazmini için sözleşmeye aykırılık veya haksız fiil hükümlerine dayanmakta serbest olduğunu belirtmiştir.[9]
İş Görememezlik Tazminatında SGK Rücusu ve Mahsup
İş kazası işverenin kastı veya iş sağlığı ve güvenliği mevzuatına aykırı hareketi sonucu meydana gelmişse SGK, sigortalıya yaptığı ve ileride yapacağı ödemeleri ile bağlanan gelirin ilk peşin sermaye değerini işverene ödettirir. Bu rücu, sigortalının işverenden isteyebileceği tutarlarla sınırlıdır ve işverenin sorumluluğunun tespitinde kaçınılmazlık ilkesi dikkate alınır.[10] Kaza üçüncü bir kişinin kusuruyla olmuşsa SGK, ilk peşin sermaye değerinin yarısını üçüncü kişiye ve varsa onu çalıştıranlara rücu eder.[11]
Bu rücu hakkı tazminat hesabına yansır. Yargıtay, mükerrer ödemeyi önlemek için ilk peşin sermaye değerinin rücuya tabi kısmının maddi tazminattan düşülmesi gerektiğini kabul eder.
“İş kazasından kaynaklanan maddi tazminat davaları nitelikçe Sosyal Güvenlik Kurumu tarafından karşılanmayan zararın tahsiline ilişkindir. Bu nedenle haksız zenginleşmenin ve mükerrer ödemenin önüne geçmek için ilk peşin sermaye değerinin rücuya tabi kısmının hesaplanan tazminattan düşülmesi gerekir.”
Yargıtay 10. Hukuk Dairesi, E.2022/9613, K.2023/4049, 11.04.2023 (bozma, oybirliği)
6098 sayılı Kanunun 55. maddesi de aynı yöndedir. Kısmen veya tamamen rücu edilemeyen sosyal güvenlik ödemeleri bedensel zararın belirlenmesinde gözetilemez, zarar veya tazminattan indirilemez.[12] Sonuçta işverenden istenebilecek maddi tazminat, hesaplanan zarar ile SGK gelirinin rücuya tabi kısmı arasındaki farka göre belirlenir.
31.07.2026 tarihli 7589 sayılı Kanunla 6098 sayılı Kanunun 55. maddesine iki yeni fıkra eklenmiştir. Çalışma gücü kaybı tazminatında kazancın bilindiği döneme ilişkin tutara olay tarihinden, bilinemeyen döneme ilişkin tutara karar tarihinden itibaren kanuni faiz işletilir. Ayrıca ifa amacıyla tahkikat başlayıncaya kadar ödenen bedel, ödeme tarihine göre belirlenecek tazminat miktarından oransal olarak mahsup edilir.[13]
Bu değişiklik yalnız yürürlüğe girdiği tarihten sonra meydana gelen haksız fiillere ve zarar doğuran olaylara uygulanır. Daha önceki olaylarda maddenin eski hükmü uygulanmaya devam eder.[14]
İş Görememezlik Tazminatında Zamanaşımı
İş görememezlik tazminatında işverenin sorumluluğu sözleşmeye aykırılığa dayandığından Hukuk Genel Kurulu, 6098 sayılı Kanunun 146. maddesindeki on yıllık genel zamanaşımını uygular.[15] Anılan davada sürekli iş göremezlik oranı kontrol muayenesi gerekmeksizin Kurumca kesin olarak belirlenmişti. Kurul, zararın o tarihte belli olduğunu kabul etmiştir.
Dava üçüncü kişinin haksız fiiline dayanıyorsa 6098 sayılı Kanunun 72. maddesi uygulanır. Tazminat istemi, zarar görenin zararı ve tazminat yükümlüsünü öğrendiği tarihten başlayarak iki yılın, her halde fiilin işlendiği tarihten başlayarak on yılın geçmesiyle zamanaşımına uğrar. Ceza kanunları daha uzun bir zamanaşımı öngörüyorsa o süre uygulanır.[16]
Diğer iş davalarındaki süreler için iş davalarında zamanaşımı süreleri yazısına bakılabilir.
İşgücü Kaybı Tazminatı Nedir?
İş hukukunda, sosyal güvenlik mevzuatında ve Yargıtay kararlarında sürekli işgöremezlik, beden gücü kaybı, çalışma gücü kaybı ve meslekte kazanma gücü kaybı, işçinin çalışma hususundaki bedensel durumunu belirtmek için kullanılan ifadelerdir. Uygulamada ve halk arasında bu kavram iş gücü kaybı tazminatı hesaplama ve iş kazası tazminatı hesaplama olarak anılır. Hukuka aykırı bir olay veya haksız eylem sonucu bedensel zarara uğrayan kişinin bedensel sağlığını kaybedip yaşam boyu sakat kalması halinde bu tazminat gündeme gelir.
İş gücü kaybına sebep olan olay işçinin çalıştığı zaman dilimiyle ilgiliyse iş kazası olarak nitelendirilir ve iş kazası tazminatı istenebilir. Hangi olayların iş kazası sayıldığı 5510 sayılı Kanun’un 13. maddesinde belirtilmiştir; unsurları ve sayılan haller iş kazası kavramı rehberinde ayrıca anlatılır.
İşçinin kolluğa, hastane kayıtlarına veya doğrudan savcıya olayın iş kazası olduğu yönünde beyanda bulunması yararlı olur. İş kazası tazminatı hesaplanırken önemli olan, SGK’nın kazayı iş kazası olarak tespit etmesidir. İşverenin kazayı kolluğa ve SGK’ya hangi sürelerde bildirmesi gerektiği iş kazası bildirimi yazısında açıklanır.
Konunun genel çerçevesi için İş Kazası Tazminat Davası Nedir rehberine, yakın başlıklar için Ölen İşçinin Tazminat Hakları yazısına bakılabilir.
Kaynaklar
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.281 ↩
- 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu m.19 ↩
- 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu m.19 ve m.95 ↩
- 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu m.94 ↩
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.417 ↩
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.54 ↩
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.56 ↩
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.49 ↩
- Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E.2021/222, K.2024/153, 06.03.2024 (oy çokluğu) ↩
- 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu m.21/1 ↩
- 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu m.21/4 ↩
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.55 ↩
- 7589 sayılı Kanun m.18 ↩
- 7589 sayılı Kanun geçici m.1 ↩
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.146; Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E.2021/222, K.2024/153, 06.03.2024 (oy çokluğu) ↩
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.72 ↩