Gece çalışması, faaliyetin günün yirmi dört saatinde kesintisiz sürdürülmek zorunda kalındığı; faaliyetin en azından günün gündüz bölümünü aşıp gece de devam ettiği ve bu bakımdan da günlük çalışmanın vardiya adı altında ayrı işçi grupları oluşturulması ve bir kısmı gündüz bir kısmı gece döneminde çalıştırılmak suretiyle yapıldığı işyerlerinde söz konusudur.
Günün yirmi dört saati kesintisiz faaliyetin gerekmediği diğer işyerleri ve işlerde zorunluluk yoksa gece çalışması yapılamaz. 4857 Sayılı İş Kanunun 69. Maddesinde “gece işletilmelerinde ekonomik zorunluluk bulunmayan işyerlerinde işçilerin gece çalışmasını yasak etmek üzere yönetmelikler çıkarılabilir” hükmüne yer verilmektedir.
Gece çalışmaları, 4857 sayılı Kanun ile “Postalar Halinde İşçi Çalıştırılarak Yürütülen İşlerde Çalışmalara İlişkin Özel Usul Ve Esaslar Hakkında Yönetmelik” ve “Kadın Çalışanların Gece Postalarında Çalıştırılma Koşulları Hakkında Yönetmelik” gibi ikincil mevzuatlarla düzenlenmiştir.
Gece Çalışması Süreleri
Gece çalışma postaları, 24 saatlik süre içinde en az 3 işçi postası çalıştırılacak şekilde düzenlenir. Yani 24 saatlik çalışma yapılan işyerlerinde çalışma süreleri 8’er saat olarak 3 posta şeklinde belirlenebilmektedir. Bu süre için 2017 yılında yapılan düzenleme ile turizm, özel güvenlik ve sağlık işlerinde, 2024 değişikliğiyle de petrol araştırma, arama ve sondaj faaliyetlerinde esneklik sağlandı.[1]
Turizm, özel güvenlik, sağlık hizmeti ve petrol araştırma, arama ve sondaj faaliyetleri kapsamında yürütülen işlerde ve bu işlerin yürütüldüğü işyerlerinde faaliyet gösteren alt işveren tarafından yürütülen işlerde düzenleme 24 saatte iki posta olacak şekilde yapılabilir. Yani bu sektörlerde günde 2 posta düzeni kurulabilir.
Bu çalışma yürütülürken 4857 sayılı İş Kanunu’nda belirtilmiş çalışma sürelerine uyulmak zorundadır.
- Çalışma süresi en fazla haftada 45 saat olarak belirlenir.
- Günlük çalışma saati en fazla 11 saat olarak belirlenir.
Gece Çalışması Nedir?
İş Kanunu’na göre gece dönemi en geç 20.00’da başlayıp en erken 06.00’da sona eren ve en çok 11 saat sürebilen dönemdir. Bu dönemde yapılan çalışma da gece çalışmasıdır. Gece başlangıcının daha geriye alınması yönetmelikle düzenlenebilir.[2]
İşçinin çalıştığı vardiya saatleri kısmen gündüz kısmen de gece çalışması saatlerine girebilir. Bu durumda çalışmanın gece çalışması sayılıp sayılamayacağı yönetmelikle açıklığa kavuşmuştur. Postalar Halinde İşçi Çalıştırılarak Yürütülen İşlerde Çalışmalara İlişkin Özel Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik’e göre; postalar halinde çalışan bir işçinin toplam çalışma saatinin yarısından fazlası 20.00 ile 06.00 saatleri arasına denk geldiyse o işçinin bütün çalışması gece çalışması kabul edilecektir.
DİKKAT!: Faaliyetin 24 saat sürekli ve kesintisiz olmasının gerekmediği işyerlerinde zorunluluk yoksa işçilere gece çalışması yaptırılamaz.
Gece Çalışma Süreleri
Gece çalışmasının zorluğu nedeniyle gece çalışması postalarının günlük çalışma süresi sınırlandırılmış olup, işçiler gece postalarında 7,5 saatten fazla çalıştırılamaz. Yargıtay gece çalışmalarında 7,5 saatten fazla olan çalışmayı fazla mesai olarak kabul etmiş hatta haftalık yasal çalışma sınırı olan 45 saatin aşılmaması söz konusu olsa bile 7,5 saatin üzerinde olan gece çalışmasını aşan süre için fazla çalışma ücreti ödenmesi gerektiğini belirtmiştir.
İşveren işçiyi 7,5 saatin üzerinde çalıştırırsa fazla mesai ücreti ödemekle kalmaz aynı zamanda idari para cezasıyla da cezalandırılır.[3]
Gece Çalışmasında Fazla Mesai
Postalar halinde çalışılan işlerde işçinin 7,5 saatten fazla gece çalıştırılması yasaktır. Turizm, özel güvenlik, sağlık hizmeti ve petrol araştırma, arama ve sondaj faaliyetleri yürütülen işlerde ise işçinin yazılı onayı alınarak 7,5 saatin üzerinde gece çalışması yaptırılabilir. Onayın nasıl alınacağı ve onaya rağmen işçinin zorlanamayacağı haller için gece çalışma yasağı ve istisnalar yazısına bakılabilir.
Gece Çalışması Ücreti
İşçilerin alacağı ücret günlük ya da aylık olarak belirlenir. Gece ile gündüz çalışması birbirinden farklı olarak ayrıca bir ücretlendirmeye tabi tutulmamıştır. Gece 7,5 saati aşmamak kaydıyla yapılan çalışma ile gündüz çalışması arasında bir farklılık söz konusu değildir. Ancak gece çalışmasında fazla mesainin ücretlendirilmesi önem arz ettiğinden ayrıca aşağıda incelenmiştir.
Gece Çalışması Fazla Mesai Ücreti
İşçinin fazla mesai yapıp yapmadığı haftalık çalışma süresine bakılarak karar verilir. Şayet işçi haftalık 45 saatten fazla çalışmışsa işçiye fazla çalışma ücreti ödenir. Gece çalışmasında ise işçi 7,5 saatten fazla çalışmışsa haftalık çalıştığı sürenin 45 saati geçip geçmediğine bakılmaksızın fazla mesai ücreti ödenir.
Turizm, özel güvenlik, sağlık hizmeti ve petrol araştırma, arama ve sondaj işlerinde çalışan işçilerin 7,5 saatten fazla gece çalışmaya yazılı onay vermedikleri takdirde, gece çalışmalarının 7,5 saati aşması durumunda fazla mesai ücreti ödenir.
Bu hizmetlerin yürütüldüğü işler dışındaki işlerde çalışan işçilerin ise yazılı onay verip vermediğine bakılmaksızın gece çalışmalarının 7,5 saatin üzerine çıkması durumunda işçilere fazla mesai ücreti ödenir. Bu durumdaki işçilerin gece 7,5 saatten fazla çalıştırılmasını kanun yasakladığından işverenin işçiye fazla mesai ödemesinin yanında idari yaptırım da söz konusu olacaktır.
İşçinin Sürekli Olarak Gece Vardiyasında Çalıştırılması
Postalar halinde çalışma yapan bir işyerinde işçinin sürekli gece postasında çalıştırılması haklı nedenle fesih sebebidir. Bu işyerlerinde en fazla bir iş haftası gece çalıştırılan işçi, ondan sonra gelen ikinci iş haftasında gündüz çalıştırılır ve postalar birbirinin yerini alacak biçimde düzenlenir. Gece ve gündüz postalarında iki haftalık nöbetleşme esası da uygulanabilir.[4]
Postası değiştirilecek işçi kesintisiz en az on bir saat dinlendirilmeden diğer postada çalıştırılamaz. Postalar halinde çalışmada da kesintisiz en az 24 saat hafta tatili kullandırılması zorunludur. Vardiyası gece biten işçi takip eden günün aynı saatine kadar çalıştırılmıyorsa, işten gece ayrılmış olması hafta tatilinin kullandırılmadığı anlamına gelmez.
Yargıtay’ın bu konudaki kararı ve haklı fesih sonuçları için gece çalışma yasağı ve haklı fesih yazısına bakılabilir.
Gece Vardiyasında Çalıştırılamayacak İşçiler
Sanayi işlerinde 18 yaşını doldurmamış çocuk ve genç işçiler gece çalıştırılamaz. Kadın çalışanlar da işyeri hekiminden sakınca olmadığına dair sağlık raporu almadan gece postalarında çalıştırılamaz; gebelik ve emzirme dönemleri için ayrıca sınırlar vardır. Kimlerin hangi sürelerle gece çalıştırılamayacağı gece çalışma yasağı yazısında sıralanmıştır.
Gece Çalışmasında İşverenin Yükümlülükleri
İşverenin bu konudaki yükümlülüklerini ihlal etmesi halinde işçinin hak kaybına uğraması kaçınılmazdır. Bu nedenle işveren kadar işçi de bu yükümlülükleri bilmelidir.
İşverenin gece çalışmasına ilişkin yükümlülükleri şu şekilde sıralanabilir:
Gece çalışacak olan işçilerin sağlık durumlarının bu çalışmaya uygun olup olmadığına ilişkin işe başlamadan önce alınan sağlık raporu ile belgelenmesi gerekiyor. İşe başlamasında sakınca bulunmayan bu işçilerin işyeri hekimince belirlenen düzenli aralıklarla sağlık muayenesinden geçirilmesi gerekmektedir.[5]
İşveren işyerinin yeterli aydınlatılmasını sağlamakla yükümlüdür.
Gece vardiyasında çalışan işçi bu nedenle sağlığının bozulduğunu ve artık gece çalıştırılmasının uygun olmadığını belgelendirdiği takdirde işveren imkanı varsa işin niteliğine göre işçiye gündüz postasında uygun bir iş vermelidir.
İşveren veya işveren vekilleri, postalar halinde işçi çalıştırılarak yürütülen işlerde her postada çalışan işçilerin ad ve soyadlarını kapsayan listeleri bakanlıkça talep edildiğinde sunmak üzere işyerinde bulundurmakla da yükümlüdür.
Gece Çalışması Yaptırılan İşçilerin Hakları
Aşağıdaki durumlarda işçi ihbar süresi vermeden istifa ile haklı nedenle fesih yaparak kıdem tazminatını alabilir, varsa diğer haklarını da talep edebilir.
Yazılı onay alınmadan 7.5 saatin üzerinde gece çalıştırılması
Gece vardiyasında çalışamaz raporu aldıktan sonra işçinin gece çalıştırılması
Gece çalışıldığı halde ücretin ve fazla mesainin bu hesaba göre yapılmaması ve eksik ödenmesi
İşçiler arasında ayrımcılık yapılarak özellikle bazı işçilerin gece çalıştırılması (ek olarak ayrımcılık tazminatı alınabilir)
İşçinin sürekli gece postasında çalıştırılması
İşçi Gece Döneminde En Çok Kaç Saat Çalıştırılabilir?
Ara dinlenmesi çıkartıldığında bir işçinin gece döneminde en çok 7,5 saat çalıştırılması mümkündür. Gece çalışması yapan işçiye ek olarak fazla çalışma yaptırılamaz. Gece çalışması fazla mesai olarak görülmemeli, işçi fazla çalıştırılmamalıdır.
Gece Çalışmasının 7.5 Saatin Üzerinde Olabileceği Haller Var Mıdır?
Turizm, özel güvenlik, sağlık hizmeti ve petrol araştırma, arama ve sondaj faaliyetlerinde gece çalışması yazılı onayla 7,5 saatin üzerine çıkabilir ve 24 saatte iki posta düzeni kurulabilir. Bu durumda da işçinin çalışma süresi haftada 45, günde 11 saati aşmamalıdır. Sektörlerin kapsamı için gece çalışma yasağı ve istisnalar yazısına bakılabilir.
Gece Çalışması İçin İşçiden Yazılı Onay Almak Zorunlu Mudur?
Gece döneminde 7,5 saat ve altında çalışma yaptırılacaksa işverenin işçiden yazılı onay alma zorunluluğu yoktur. Gece çalışması 7,5 saatin üzerine çıkarılacaksa, yani gece çalışmasında fazla mesai yaptırılacaksa, istisna kapsamındaki işlerde işçinin yazılı onayı zorunludur.
Gece Çalışan İşçiye Zamlı Ücret Ödenir mi?
Gece çalışan işçiye zamlı ücret ödenir mi? İş Kanunu gece çalışan işçiye fazla ya da zamlı ücret ödenmesini öngören herhangi bir düzenleme getirmemiştir. Durum bu olmakla beraber, iş sözleşmeleriyle ya da toplu iş sözleşmeleriyle gece çalışan işçiye, zamlı ücret ödenmesi kararlaştırılabilmektedir. Bu sebeple uygulamada gece çalışması için, “gece primi”, “gece zammı” ve “vardiya zammı” ve benzeri isimlerle çeşitli ödemelere rastlanılmaktadır. Bu ödemelerin oranı iş sözleşmesine veya toplu iş sözleşmesine göre değişmektedir. Gece çalışması ücreti firma tarafından değerlendirilir.
Aynı konuda ayrıntı için Fazla Mesai Alacağı Dava Dilekçesi Örneği ve İspat rehberi ve Vardiya Değişikliği: İşveren Tek Taraflı Yapabilir mi yazısı okunabilir.
Bu konuyla bağlantılı olarak Gece Çalışma Yasağı ve Haklı Fesih yazısına bakılabilir.
İlgili mevzuat: Kadın Çalışanların Gece Postalarında Çalıştırılma Koşulları Hakkında Yönetmelik.
Kaynaklar
- Postalar Halinde İşçi Çalıştırılarak Yürütülen İşlerde Çalışmalara İlişkin Özel Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik m.4 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.69 ↩
- 4857 sayılı İş Kanunu m.104 ↩
- Postalar Halinde İşçi Çalıştırılarak Yürütülen İşlerde Çalışmalara İlişkin Özel Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik m.8 ↩
- Kadın Çalışanların Gece Postalarında Çalıştırılma Koşulları Hakkında Yönetmelik m.7 ↩