Gece çalışma yasağı, hangi işçilerin gece döneminde çalıştırılamayacağını ve hangi işlerde bu kuralın istisnası bulunduğunu düzenler. Sanayi işlerinde 18 yaşını doldurmamış işçilerin gece çalıştırılması yasaktır. Kadın çalışanlar için de sağlık raporu, gebelik ve emzirme dönemlerinde ek sınırlar vardır.
Bu yazı yasağın kapsamına, istisnalara ve sürekli gece çalıştırmanın haklı fesih bakımından sonucuna odaklanır. Gece dönemi, günlük 7,5 saat sınırı ve posta düzeni ise ayrı bir yazıda ele alınır.
Gece çalışmasına kısa bakış
Gece Çalışma Yasağı
Gece çalışması, gece dönemi sayılan saatlerde yapılan çalışmadır. Gece döneminin tanımı, çalışmanın hangi halde tümüyle gece çalışması sayılacağı ve 7,5 saat sınırı gece çalışması süreleri ve ücreti yazısında anlatılır. Gece çalışması vardiyalı düzenden de, işin niteliğinden de doğabilir ve her iki halde İş Kanunu’nun 69. maddesine tabidir.
Gece döneminde çalışma işçilerin sağlığını etkileyebileceğinden ayrı hükümlerle düzenlenmiştir. Bu hükümlerden biri, belirli işçilerin gece çalıştırılmasını yasaklar. Kanunun 73. maddesi bu yasağı sanayi işleri için düzenler ve madde metni yazının sonunda yer alır. Yasağın kapsamı aşağıdaki bölümlerde sıralanmıştır.
Yargıtay incelemesine konu olan olayda 18.00 – 08.00 saatleri arasında 14 saat işyerinde bulunan işçinin, iki saat ara dinlenmesi süresi düşüldükten sonra 12 saatlik çalışmasının tamamı gece çalışması sayılmıştır. İşçilerin gece 7,5 saatten fazla çalıştırılması yasak olduğundan, 7,5 saatten 12 saate kadar olan bölüm doğrudan fazla çalışma sayılmıştır. Bu çalışma hukuka aykırı olsa da Yargıtay, işçinin ücretinden mahrum kalmaması için bu tür çalışmalara fazla çalışma sonucunu bağlamaktadır.
Hangi Çalışanlar Gece Vardiyasında Çalıştırılamaz?
Gece vardiyasında çalıştırılamayacak olanlar şunlardır;
- Sanayiye ait işlerde 18 yaşını tamamlamamış çocuk işçiler ve genç işçiler,
- Kadın çalışanlar, işe başlamadan önce işyeri hekiminden gece postalarında çalışmalarında sakınca olmadığına dair sağlık raporu almadan gece postasında çalıştırılamaz.[1]
- Kadın çalışanlar, gebe olduklarının doktor raporuyla tespitinden itibaren doğuma kadar gece postalarında çalıştırılamaz.
- Emziren kadın çalışanlar doğum tarihinden başlayarak bir yıl gece postalarında çalıştırılamaz. Anne veya çocuğun sağlığı için gerekli olduğu işyeri hekimi raporuyla belgelenirse bu süre altı ay uzar.[2]
İstisna Olan Sektörler
Gece çalışmasında işçinin 7,5 saatten fazla çalıştırılması yasaktır; yalnızca gece işi yapan işçi için de bu böyledir. Turizm, özel güvenlik, sağlık hizmeti ve petrol araştırma, arama ve sondaj faaliyetleri kapsamında yürütülen işlerde işçinin yazılı onayının alınması şartıyla yedi buçuk saatin üzerinde gece çalışması yaptırılabilir.[3] Zorunlu ve olağanüstü fazla çalışmanın söz konusu olduğu durumlarda da gece çalışması yedi buçuk saati aşabilir.
Onayın nasıl alınacağına dair bir düzenleme yoktur. Yazılı onay iş sözleşmesi kurulurken alınabileceği gibi sonradan sözleşmeye eklenecek bir hükümle de alınabilir.
Yazılı onay veren işçinin sağlık durumunun gece çalışmasına uygun olmadığı raporla belgelenirse ya da 7,5 saatten fazla çalışmasını haklı kılan bir neden ispatlanırsa işçi bu çalışmaya zorlanamaz. İstisna kapsamında yapılan fazla gece çalışmasının ücretlendirilmesi için gece çalışması süreleri ve ücreti yazısına bakılabilir.
İşçi Sürekli Olarak Gece Vardiyasında Çalıştırılabilir mi?
Postalar halinde çalışma yapılan işyerinde işçinin sürekli gece postasında çalıştırılması, işçiye haklı nedenle fesih imkanı verir. En fazla bir iş haftası gece çalıştırılan işçinin ikinci iş haftasında gündüz çalıştırılması kuralının ayrıntısı gece çalışması süreleri ve ücreti yazısında anlatılır.
Kapatılan Yargıtay 22. Hukuk Dairesi, postalar halinde çalışma yapılan işyerinde işçinin sürekli gece postasında çalıştırılmasının ilgili yasal düzenlemelere aykırı olduğunu vurgulamış, işçinin feshini haklı sebebe dayalı sayarak kıdem tazminatının reddine ilişkin kararı bozmuştur. Kararın ilgili bölümleri aşağıda yer almaktadır.
Somut uyuşmazlıkta davacı, gündüz çalışmak istediğini, davalı ise davacının gece vardiyasında çalışmak istemediğini ifade etmektedir. Dava konusu işyeri otel olup, davalı tarafın da belirttiği gibi yirmi dört saat açık olan işyerlerindendir.
Mahkemece, davacının kahvaltıcı olarak işe alındığı ve işin niteliği itibariyle gece çalışmasını gerektirdiği, davacının gündüz çalışma talebinin kabul edilmemesi sebebiyle işten kendisinin ayrılmasının haklı bir sebep oluşturmadığı sonucuna varılmış ise de bu kabul şekli hatalı olmuştur. Tanık anlatımlarında mutfak bölümünde postalar halinde çalışma sistemi uygulandığı ifade edilmekte olup, tanıklar, davacının diğerlerinden farklı olarak, sürekli gece mesaisinde çalıştığını beyan etmiştir. Esasen davacı mutfak bölümünde görevli aşçı olup; dosya içerisinde mevcut ağır ve tehlikeli işler muayene giriş formunda da davacı için “mutfak işinde çalışmaya uygundur” ibaresi yer almaktadır. Bu itibarla, kahvaltıcılık işinin çalışma postalarından bir tanesi olduğu anlaşılmaktadır. Davacının çalıştığı mutfak bölümünde, postalar halinde çalışma yapıldığı dosya kapsamı ile sabit olup, sadece davacının “kahvaltıcılık” görevi adı altında çalışma postalarının dışında tutulması yukarıda açıklanan ilke ve esaslar ile bağdaşmamaktadır.
Bu itibarla, işyerinde postalar halinde çalışma yapıldığı sabit olmasına rağmen, davacının sürekli aynı postada çalıştırılmasının ilgili yasal düzenlemelere aykırı olduğu, bu aykırılığın giderilmesine yönelik talebin işverence yerine getirilmemesinin, çalışma şartlarının uygulanmaması anlamına geleceği değerlendirilerek, davacının iş sözleşmesinin İş Kanunu’nun 24/2-f alt bendi çerçevesinde haklı sebeple feshedildiğinin kabulü gerekir. Mahkemece bu yönler gözetilmeksizin hatalı hukuki değerlendirme yapılarak kıdem tazminatı alacağının reddine karar verilmesi bozmayı gerektirmiştir.
Yargıtay 22. Hukuk Dairesi, E. 2017/9668, K. 2018/128, 16.01.2018 (bozma)
Gece Çalıştırma Yasağı Hakkında Yasa
Madde 73- Sanayie ait işlerde onsekiz yaşını doldurmamış çocuk ve genç işçilerin gece çalıştırılması yasaktır.
On sekiz yaşını doldurmuş kadın işçilerin gece postalarında çalıştırılmasına ilişkin usul ve esaslar Sağlık Bakanlığının görüşü alınarak Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığınca hazırlanacak bir yönetmelikte gösterilir
Aynı konuda ayrıntı için Fazla Mesai Nedir? Nasıl Hesaplanır rehberi ve Fazla Mesai Alacağı Dava Dilekçesi Örneği ve İspat yazısı okunabilir.
Konunun genel çerçevesi için Vardiya Değişikliği: İşveren Tek Taraflı Yapabilir mi rehberine bakılabilir.
Kaynaklar