Maaştan Kesinti Yapılabilir mi? İşçinin Hakları ve İtiraz Yolu

Maaş hesabınıza yatan tutar beklediğinizden düşük. Bordroda “kasa farkı”, “ceza” ya da açıklamasız bir satır var. Önce şunu bilin. Maaştan kesinti yapılabilir, ama yalnızca kanunun açıkça izin verdiği hallerde ve sınırlar içinde. İşverenin “zarar ettim, keserim” demesi yeterli değildir.

Aşağıda hangi kesintilerin geçerli olduğunu, hangilerinin hukuka aykırı sayıldığını ve eksik ödeme fark ettiğinizde ne yapacağınızı bulacaksınız.

Hemen bilmeniz gerekenler

• Vergi, sigorta primi, icra ve nafaka kesintileri yasal dayanağı olan kesintilerdir.
• İşveren, işçiden olan alacağını işçinin rızası olmadan ücretten mahsup edemez.^[1]
• Disiplin amaçlı ücret kesme cezası, ancak iş sözleşmesinde ya da toplu sözleşmede yazılı sebeplerle verilebilir ve bir ayda iki gündeliği geçemez.^[2]
• Her kesinti, bordroda sebebiyle birlikte ayrı satır olarak gösterilmelidir.^[3]
• Ücret alacaklarında zamanaşımı süresi beş yıldır.^[4]

Maaştan kesinti yapılabilen haller

Maaştan kesinti hangi hallerde yasaldır?

Kural basit. Ücret işçinin geçimini sağlayan bir alacak olduğu için kanun onu korur. Bu nedenle maaştan kesinti ancak kanundan, mahkeme ya da icra dairesi kararından ya da işçinin gerçek rızasından doğabilir. Aşağıdaki tablo en sık karşılaşılan durumları toplar.

Kesinti türü	Dayanak	Koşul
Vergi ve sigorta primi	Vergi ve sosyal güvenlik mevzuatı	Bordroda ayrı gösterilir
İcra (maaş haczi)	İcra ve İflas Kanunu m.83	İcra dairesinin yazısı olmalı
Nafaka	4857 m.35 ve icra dairesi ya da mahkeme yazısı	Nafaka alacaklısının hakkı saklıdır
Avans mahsubu	4857 m.37, işçiye daha önce ödenen tutar	İşçiye gerçekten ödenmiş avans olmalı
Ücret kesme cezası	4857 m.38	Sözleşmede yazılı sebep, derhal bildirim, ayda en çok iki gündelik
Kasa açığı, mal eksiği, zarar	TBK m.407	İşçinin rızası ya da kasten doğan zarar için yargı kararı

Tabloda yer almayan bir kesinti görüyorsanız, işverenden dayanağını yazılı olarak isteyin.

Kasa açığı ve stok eksiği için maaştan kesinti yapılır mı?

Market, mağaza, benzin istasyonu ve restoranlarda en çok yaşanan uyuşmazlık budur. Sayımda eksik çıkar, fark çalışanlara bölüştürülür ve maaştan düşülür.

Türk Borçlar Kanunu m.407 burada belirleyicidir. İşveren, işçiden olan alacağını ücret borcuyla işçinin rızası olmadan takas edemez. İstisna dardır. İşçinin kasten sebep olduğu ve yargı kararıyla kesinleşmiş bir zarar varsa, bu alacak ücretin haczedilebilir kısmı kadar takas edilebilir. Aynı maddeye göre ücretin işveren lehine kullanılacağına ilişkin anlaşmalar geçersizdir.^[5]

Yani iş yerindeki tutanak, iç sayım ya da “herkes eksiği paylaşır” yazısı tek başına yetmez. Kasten zarar verdiğiniz yargı kararıyla belli değilse, rızanız olmadan kesinti yapılamaz.

Rıza meselesinde dikkatli olmak gerekir. Yargıtay 9. Hukuk Dairesi önüne gelen bir olayda mağaza sayımındaki açık, çalışanların yazılı onayı alınarak ücretlerinden kesilmişti. İşçi kesintiden yaklaşık sekiz ay sonra sözleşmeyi feshedip kıdem tazminatı istedi. Daire kararı şu gerekçeyle bozdu.

Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2016/22189 K.2020/8170, 17.09.2020 (bozma, oybirliği)

“Davacı işçinin, yazılı onay verip kesintiye rıza gösterdikten yaklaşık 8 ay sonra iş sözleşmesini feshetmesi haklı sebebe dayanmamaktadır.”

Bu karardan çıkan pratik ders iki yönlüdür. İmza attığınız her kesinti onayı, sonradan itiraz etmenizi zorlaştırır. Kesintiye itirazınız varsa, ayrıca fesih düşünüyorsanız, bunu uzun süre bekleterek yapmak haklı fesih iddianızı zayıflatır.

Ücret kesme cezası hangi sınırlar içinde verilir?

İş Kanunu m.38 disiplin amaçlı kesintiyi tamamen yasaklamaz, ama sıkı şartlara bağlar. İşveren yalnızca toplu sözleşmede ya da iş sözleşmesinde gösterilmiş sebeplerle ücret kesme cezası verebilir. Kesinti işçiye derhal ve sebebiyle birlikte bildirilmelidir. Bir ayda toplam kesinti iki gündeliği, parça başı çalışanlarda iki günlük kazancı aşamaz.^[2]

Kesilen ceza işverenin cebine girmez. Kanun, bu paraların kesildiği tarihten itibaren bir ay içinde Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı hesabına yatırılmasını ister. Sözleşmede yazılı olmayan bir sebeple ceza kesen ya da kesinti sebebini bildirmeyen işverene idari para cezası uygulanır.^[6]

Kesinti ile ücret indirimi aynı şey değil

İşçiler iki durumu sıkça karıştırır. Birinde işveren, hesaplanmış ücretten bir tutar düşer ve bu gerçek anlamda maaştan kesinti olur. Diğerinde ise maaşın kendisini düşürür. İlki maaştan kesinti, ikincisi çalışma koşullarında değişikliktir. İş sözleşmesindeki ücreti işçinin yazılı onayı olmadan tek taraflı azaltmak mümkün değildir, ama bunun hukuki yolu ve süresi farklıdır.

Bordroda ücret aynı kalıp aynı ay içinde belirli kalemler düşülüyorsa kesinti vardır. Ücretin sözleşmedeki tutarı bir anda azalmışsa, esaslı değişiklik hükümleri gündeme gelir. İkisinde de ilk iş, tutarı ve dönemi bordro üzerinden yazıya dökmektir.

Avans, icra ve nafaka kesintisi

Avans, işçiye önceden ödenen ücrettir. Sonraki maaştan mahsup edilmesi hukuka aykırı bir kesinti sayılmaz. Ancak bunun işçiye gerçekten ödenmiş olması ve bordroda “avans mahsubu” olarak görünmesi gerekir. Ödemediği avansı bordroya yazan işverene karşı banka dekontu en güçlü delildir.

İcra kesintisinde işveren kendi kararıyla değil, icra dairesinin yazısıyla hareket eder. Maaş haczinin sırası ve kapsamı İcra ve İflas Kanunu m.83 ile 4857 m.35’te düzenlenmiştir.^[7] Nafaka alacaklılarının hakları kanunda ayrıca saklı tutulmuştur.

Bordrodaki kesintiyi nasıl okursunuz?

İşveren her ödemede ücret hesabını gösteren imzalı bir pusula vermek zorundadır. Pusulada fazla çalışma, hafta tatili ve genel tatil ücretleri gibi eklemeler ile vergi, sigorta primi, avans mahsubu, nafaka ve icra gibi kesintiler ayrı ayrı yer almalıdır.^[3]

Pusulada “diğer kesintiler” ya da “düzeltme” gibi muğlak bir satır görürseniz, bunun neyi karşıladığını sorun. Ücret ödemesini bankadan alıyorsanız, hesap hareketlerinizi ve pusulayı birlikte saklayın.

Maaşın hangi kısmı kesintiye konu olabilir?

Kanun ücret kavramını geniş tutar. Ücret, bir iş karşılığında işveren ya da üçüncü kişiler tarafından sağlanan ve para ile ödenen tutardır.^[4] Prim ve ikramiye gibi her çeşit istihkak da aynı koruma altındadır. Bu yüzden “maaş değil primden kestik” savunması maaştan kesintiyi hukuka uygun hale getirmez.

Ücret en geç ayda bir ödenir. Sözleşme bunu bir haftaya kadar indirebilir. İş sözleşmesi sona erdiğinde de işçinin ücretinin ve para ile ölçülebilen diğer haklarının tam olarak ödenmesi zorunludur. Son maaştan “teslim edilmeyen malzeme” ya da “zimmet” adıyla yapılan kesintiler çoğu zaman bu aşamada gündeme gelir. Bu kesintiler için de TBK m.407 şartları geçerlidir.

Örnek durum

Örneğin bir mağaza çalışanı, aylık sayımda çıkan stok farkı nedeniyle maaşından belirli bir tutarın düşüldüğünü fark ediyor. Kimse ondan yazılı onay almamış, kendisine bildirim de yapılmamış. Çalışan önce işverenden kesintinin dayanağını yazılı ya da mesajla soruyor. Cevap gelmezse noter aracılığıyla ihtarname çekiyor. Sonuç alamazsa arabulucuya başvuruyor.

Burada kritik nokta, çalışanın kesintiyi onaylayan hiçbir belge imzalamamış olmasıdır. İmza olsaydı, işveren kesintiye rıza gösterildiğini ileri sürebilirdi.

Maaştan kesinti yapıldıysa ne yapmalısınız?

1. Bordro, banka dekontu ve işverenle yazışmaları saklayın. Kesintiyi gösteren her belge delildir.
2. Kesintinin sebebini yazılı olarak sorun. Cevabı mesajla ya da e-postayla alın.
3. Kesintiyi onaylayan bir belge imzalamayın. İmzalamak zorunda kalırsanız belgeye itirazınızı yazın ve bir nüsha isteyin.
4. Ücret zamanında ödenmiyorsa, ödeme gününden itibaren yirmi gün içinde ödenmeyen işçi iş görme borcunu yerine getirmekten kaçınabilir. Bu hak, gününde ödenmeyen ücretlere en yüksek mevduat faizi uygulanmasıyla birlikte düzenlenmiştir.^[8]
5. Ücretinin kanuna ve sözleşmeye uygun hesaplanmaması ya da ödenmemesi, işçiye haklı fesih imkanı verir.^[9] Bu yola gitmeden önce, kıdem tazminatı ve işsizlik ödeneği yönünden sonucu değerlendirmek gerekir.
6. Kesilen tutar için dava açmadan önce arabulucuya başvurmanız gerekir. İşçi alacağı davalarında arabuluculuk dava şartıdır. Başvurudan son tutanağa kadar zamanaşımı durur.^[10]

Ücret ödenmemesine ilişkin ayrıntılar için maaşı ödenmeyen işçinin hakları yazısına bakabilirsiniz. Haklı fesih koşulları işçinin haklı nedenle fesih hakkı yazısında anlatılıyor.

Maaştan kesinti sonrası fesih ve tazminat

Hukuka aykırı maaştan kesinti, işçi için iş sözleşmesini haklı nedenle feshetme sebebi olabilir. Dayanak, ücretin kanuna ya da sözleşmeye uygun hesaplanmamasıdır. Ancak her kesinti fesih için yeterli görülmez. Kesintinin miktarı, tekrar edip etmediği, işçinin buna rıza gösterip göstermediği ve fesih için ne kadar beklediği değerlendirilir.

Haklı fesih sonrasında kıdem tazminatı talep edilebilir. İhbar tazminatı ise haklı fesih halinde işçi lehine doğmaz, çünkü bildirim süresi beklenmeden sözleşme feshedilir. Bu sonuçları kıdem tazminatı şartları yazısıyla birlikte düşünmek gerekir.

Sık yapılan hatalar

• Bordroyu imzalarken içeriğine bakmamak. İmza, kesintiyi kabul ettiğiniz şeklinde yorumlanabilir.
• Kesintiyi sözlü olarak kabul edip hiçbir belge tutmamak.
• Her kesintiyi “haksız” saymak. Yasal dayanağı olan kesintilere itiraz etmek sonuç vermez.
• Fesih kararını aylarca ertelemek. Bu durum haklı fesih iddiasını zayıflatabilir.
• Zamanaşımını gözden kaçırmak. Ücret alacağı beş yılda zamanaşımına uğrar. Ayrıntı için işçilik alacaklarında zamanaşımı yazısına bakın.
• Fazla mesai ya da hafta tatili alacağıyla kesintiyi karıştırmak. Bu alacaklar ayrı kalemlerdir. fazla mesai yazısı hesabı açıklar.

Maaşınız düşürülmüşse ve bu bir kesinti değil de sözleşme değişikliğiyse, durum farklıdır. Bu konu maaşı düşürülen işçi ve tazminat hakkı yazısında ele alınıyor.

Maaştan Kesinti Hakkında Sık Sorulan Sorular

Kaynaklar

1. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.407 ↩
2. 4857 sayılı İş Kanunu m.38 ↩
3. 4857 sayılı İş Kanunu m.37 ↩
4. 4857 sayılı İş Kanunu m.32 ↩
5. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m.407 ↩
6. 4857 sayılı İş Kanunu m.102 ↩
7. 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu m.83 ↩
8. 4857 sayılı İş Kanunu m.34 ↩
9. 4857 sayılı İş Kanunu m.24 ↩
10. 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.3 ↩