Çalışma hayatının getirdiği faktörlerden bir tanesi olan ücretli ya da ücretsiz izin şartları, özellikle pandemi ile beraber çok tartışılan konular olmaya başladı. Pandemi sonrasında işyerlerinin hacimleri küçüldüğünden dolayı çalışanlarına maaş ödemek istememeleri, ücretsiz izne çıkarılan çalışanların sayısını da bir hayli artırdı. Tabi ki bu yalnızca işveren boyutlu da değil. Çeşitli sebeplerden ötürü çalışanların da ücretsiz izin talepleri olabilir. Peki, ücretsiz izin nedir? Ücretsiz izin Şartları nelerdir? Bu yazıda bu ve benzeri konular ele alınır.
Ücretsiz İzin Nedir?
Bir süreliğine, işveren ile çalışan arasındaki iş sözleşmesinin durdurulması ve bu süre içerisinde işverenin maaş ödememesi, çalışanın da hiçbir şekilde maaş talep etmemesi, ücretsiz izin olarak adlandırılmaktadır. Ücretsiz iznin aşağıdaki iki şekilde uygulanabildiği bilinmektedir:
Kanun, bazı hallerde çalışana ücretsiz izin hakkı tanır. Örneğin kadın işçi, doğum sonrası izin süresinin tamamlanmasından sonra istemesi halinde altı aya kadar ücretsiz izin kullanabilir. Bu izin, Kanundan Doğan Ücretsiz İzin olarak adlandırılmaktadır.[1] Evlenme veya yakın bir kişinin ölümü gibi hallerde ise kanun üç gün ücretli mazeret izni öngörür.[2]
Tarafların Anlaşması Çerçevesinde Ücretsiz İzin ise, belirli bir süresi olmayan, sonrasında işe geri dönüleceği bilinen bir izin türüdür. Kanunda bu tür bir düzenleme bulunmazken, bu tür izinler değişiklik gösterebilir.
Ücretsiz izin süresince, işveren çalışana herhangi bir maaş ödemez, ancak işverenin çalışanının haklarını gözetme, çalışanın da işverenine olan sadakat sorumluluğu devam eder. Peki, hangi şartlarda ücretsiz izin alınabilir?
Ücretsiz İzin Şartları Nelerdir?
İşverenin çalışanını ücretsiz izne ayırması, çalışma koşullarında esaslı bir değişiklik niteliğinde olduğundan çalışanın yazılı kabulüne bağlıdır. İşveren çalışanını ücretsiz izne ayıracaksa, bunu çalışanına yazılı olarak bildirmesi zorunludur. Çalışan da 6 işgünü içerisinde ücretsiz izni kabul ettiğini yine yazılı şekilde beyan etmelidir. Eğer 6 işgünü içerisinde çalışan ücretsiz izni kabul ettiğini yazılı bir şekilde bildirmezse, değişiklik çalışanı bağlamaz.[3] Peki, işveren nelere dikkat ederek ücretsiz izin vermelidir?
Ücretsiz olarak verilen izin, ücretli olarak verilen yıllık izne karşılık gösterilemez.
Yıllık iznin şehir dışında geçirilecek olması durumunda, çalışan bunu kanıtlarsa, gidiş dönüş süresi işverenden ücretsiz izin olarak verilebilir.
Doğum sonrası analık izninin bitiminden itibaren çocuğun bakımı amacıyla, istek halinde birinci doğumda 60 gün, ikinci doğumda 120 gün, sonraki doğumlarda 180 gün süreyle haftalık çalışma süresinin yarısı kadar ücretsiz izin verilir. Çocuk engelli doğmuşsa bu süre 360 gün olarak uygulanır.
Kadın işçilerin doğumdan önce sekiz ve doğumdan sonra on altı hafta olmak üzere toplam yirmi dört hafta çalıştırılmaması esastır. Bununla beraber kadın işçi, bu sürenin tamamlanmasından sonra isterse 6 aya kadar ücretsiz izin talep edebilir. Bu süreç içerisinde çalışanın işverenden ücret talep etmesi mümkün değildir.
Kanunda öngörülen ücretsiz izin şartları oluştuğu halde izin işveren tarafından verilmiyorsa, işverene idari para cezası uygulanır.[4]
Ücretsiz izin şartları yukarıdaki temel değerler çerçevesinde düzenlenmiştir. Bu çerçevede çalışan ücretsiz izin talep edebilir, işveren de bu izni vermek durumundadır. Pandemide ise çeşitli ücretsiz izin şartları ortaya çıkmıştır. İş Hukuku kategorisini de inceleyebilirsiniz.
Pandemi Ücretsiz İzin Şartları Nelerdir?
Türkiye’de 2020 yılının Mart ayından itibaren var olan pandemi, hemen hemen her sektörü etkiledi ve işverenler bu süreçte büyük zararlar gördü. Bu nedenle de çalışanlarını çeşitli sebeplerden dolayı ücretsiz izne çıkarmak istedi. Peki, pandemi döneminde ücretsiz izin ile ilgili hangi hususlar ön plana çıktı?
Pandemi döneminde 4857 sayılı Kanuna eklenen Geçici Madde 10 uyarınca, belirli haller dışında iş sözleşmelerinin feshi geçici olarak yasaklanmış ve işveren, işçiyi üç ayı geçmemek üzere tamamen veya kısmen ücretsiz izne ayırabilmişti. Bu şekilde ücretsiz izne ayrılmak işçiye haklı nedenle fesih hakkı vermiyordu. Süreler Cumhurbaşkanı kararlarıyla uzatılmış, ancak en geç 30.06.2021 tarihine kadar sınırlandırılmıştır.[5] Bu madde bugün uygulanmamaktadır; bugün ücretsiz izin için yukarıda anlatılan yazılı kabul şartı geçerlidir.
Ücretsiz İzin Hakkı Kaç Gündür?
Ücretsiz izin için genel bir yasal süre belirlenmemiştir. Ücretsiz izin, kural olarak taraflar arasındaki anlaşmaya dayanır; kanun yalnızca belirli hallerde (örneğin doğum sonrası 6 aya kadar ücretsiz izin) çalışana ücretsiz izin hakkı tanır.
Her yıl en az 14 gün olan izin ise ücretsiz izin değil, yıllık ücretli izindir.[6]
Ücretsiz iznin süresi ve şartları konusunda çalışanlar işverenleriyle anlaşma yapabilirler. Bu nedenle, çalışanlar ücretsiz izin hakkının ne kadar olduğunu ve nasıl kullanabileceklerini işyerindeki İK departmanından ya da işverenin belirlediği kaynaklardan öğrenmelidir.
Ücretsiz İznin SGK ve Kıdem Tazminatına Etkisi
Ücretsiz izin süresince ücret ödenmediği için o dönemde prim ödeme gün sayısı artmayabilir. Takvim yılı içinde toplam bir ayı aşmayan ve işverence belgelenen ücretsiz izinlerde genel sağlık sigortalılığı devam eder.[7] Daha uzun izinlerde sağlık sigortası durumu ayrıca öğrenilmelidir.
Kıdem tazminatı bakımından iş sözleşmesinin askıda olduğu süreler kıdemden sayılmaz.
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E.2021/7988 K.2021/14483, 19.10.2021 (bozma, oybirliği)
“İşçinin iş sözleşmesinin askıda olduğu süreler de, kıdem süresinden sayılmamalıdır. Örneğin ücretsiz izinde geçen süreler kıdem tazminatına esas süre bakımından dikkate alınmaz.”
Doğum sonrası altı aylık ücretsiz izin ise yıllık ücretli izin hakkının hesabında dikkate alınmaz. Ücretsiz izin için hazırlanacak yazılı başvuru metni ücretsiz izin talep dilekçesi örneği yazısında yer alır.
Ücretsiz İzinde Tazminat Hakkı Var Mıdır?
İşverenin, çalışanı ücretsiz izne ayırabilmesi için belirli ücretsiz izin şartların sağlanmasının ötesinde, çalışanın da bunu kabul etmesi gerekir. Eğer çalışan ücretsiz izne ayrılması talebini yazılı olarak kabul ettiğini bildirmediği takdirde, bu talebi kabul etmediğini söylemiş olacaktır. Bunun süresi ise kanunda 6 işgünü olarak belirlenmiştir. Çalışan kabul etmediği halde, işyerine girişi engelleniyor ve çalışmasına fırsat verilmiyorsa, o halde çalışanın işten ayrılma ve bu süreçte tüm haklarını elde etme hakkı bulunmaktadır.
Ücretsiz izin konusu, işveren ile çalışan arasında önemli bir hukuki süreç olarak dikkat çekmekte, kanunda işveren ile çalışana bu kapsamda çeşitli haklar verilmektedir.
Bu başlığı geniş bağlamda Yıllık İzin Süreleri ve Tüm Detaylar rehberinde, ilişkili bir yönünü ise Ücretsiz İzin Talep Dilekçesi Örneği yazısında bulabilirsiniz.
Aynı çerçevede Yıllık İzinde Başka İşte Çalışma: İzin Ücreti İadesi ve İşten Çıkarma başlıklı yazı da faydalı olabilir.
İlgili mevzuat: 4857 sayılı İş Kanunu, 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu.
Kaynaklar