İşveren tarafından iş akdi haksız olarak feshedilen yani işten çıkarılan işçinin hakları doğacaktır. İşçi olarak adlandırılan çalışanlar bir iş sözleşmesine dayanarak çalışan gerçek kişilerdir. İş görmenin karşılığında bir ücret ödemeyi üstlenen sözleşmeler ise iş sözleşmeleri olarak tanımlanır.
İş sözleşmeleri yazılı olarak düzenlenebileceği gibi sözlü olarak da hazırlanabilir. Her iki sözleşme türünün birbirinden farkı bulunmamaktadır. İş Kanunu kapsamında bazı çalışanlar işçi olarak kabul edilmez. Bu sebeple de işten çıkarılmaları halinde çeşitli haklardan yararlanamazlar.
Deniz ve hava taşıma işleri, 50 işçiye kadar çalıştıran tarım ve orman işyerleri, ev hizmetleri, sporcular, çıraklar ve rehabilite edilenler 4857 sayılı Kanunun kapsamı dışındadır.[1] Bu çalışanların hakları tabi oldukları özel kanuna ve Borçlar Kanunundaki hizmet sözleşmesi hükümlerine göre belirlenir.
İşten çıkarılan işçinin hakları kısaca
İşten Çıkarılan İşçiye Tanınan Haklar
İşten çıkarılan işçiye tanınan haklar kapsamında kıdem tazminatı, ihbar tazminatı, ücret alacağı, fazla mesai alacağı, yıllık izin ücreti alacağı, işe iade davası açma hakkı gibi çeşitli haklar vardır. Çalışma yaşamındaki ücret, izin, mola ve iş sağlığı gibi genel işçi hakları ise işçi hakları rehberinde toplanmıştır.
İşten Çıkarılan İşçi Ne Yapmalı?
İşten çıkarılan işçi işten çıkarılma hakları olarak işçilik alacakları için dava açabilir veya işe iade davası açabilir.
İşçilik alacakları şunları içerir:
- Kıdem tazminatı,
- İhbar tazminatı,
- Fazla mesai ücreti alacağı,
- Ücret alacağı,
- Yıllık izin alacağı,
- UBGT alacağı,
- Hafta tatili alacağı vs.
Belirtmek gerekir ki; işçinin işe iade davası açabilmesi için iş güvencesine tabi olması gerekmektedir. Hangi alacaklara hak kazanıldığı somut olayda değerlendirilmelidir; bu alacaklar arasında hafta tatili alacağı da yer alır.
İşten Çıkarılan İşçinin Kıdem Tazminatı Hakkı
İşçinin bir işyerinde en az 1 yıldır çalışıyor olması halinde kıdem tazminatı hakkı doğmaktadır. Bir yıl dolmadan işten çıkarılan işçi kıdem tazminatı alamaz; örneğin 6 ay dolmadan işten çıkarılma durumunda bu hak doğmaz.
Kıdem tazminatı her tam yıl için 30 günlük brüt ücret üzerinden hesaplanır ve ödeme dönemindeki tavanı aşamaz. Güncel tavan için kıdem tazminatı tavanı sayfasına bakılabilir.
İşveren sözleşmeyi 4857 sayılı Kanunun 25. maddesinin II. bendindeki ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırı bir nedenle haklı olarak feshederse işçiye kıdem tazminatı ödenmez. Sağlık veya zorlayıcı sebeple yapılan haklı fesihte ise kıdem tazminatı ödenir.[2]
Kıdem tazminatı davası zamanaşımı süresi 5 yıldır.[3] Hak kazanma halleri ve hesap yöntemi kıdem tazminatı şartları yazısında ayrıntılı anlatılır.
İşçi İşten Çıkarıldığında İhbar Tazminatı
İşten çıkarılacak işçiye kıdemine göre 2 ile 8 hafta arasında değişen bir bildirim süresi verilmesi gerekir. İşçi ihbar sürelerine uyulmamak sureti ile işten çıkarıldığında ihbar tazminatı hakkı doğar. Süreler ihbar süresi, tazminatın hesabı ise ihbar tazminatı yazısında yer alır.
Diğer İşçilik Alacakları
İşten çıkarılan işçi, fazla mesai alacaklarını talep edebilir. İşçinin kendi kusuru sebebi ile işten çıkarılması halinde de bu hak devam eder. Hesap yöntemi için fazla mesai yazısına bakılabilir.
İşçi, yıllık izne hak kazandıktan sonra işten çıkarılırsa kullanmadığı yıllık izinlerin ücretini talep edebilir. Bu alacak işçinin haklı bir nedenle işten çıkarıldığı durumlarda da talep edilebilir; konunun ayrıntısı yıllık izin süreleri yazısındadır.
İşçi işten çıkarıldığında maaşı içeride kalmış ise bunu işverenden talep edebilir. Haklı nedenle çıkarılan işçinin de ödenmemiş maaşı iade edilmelidir. Ücretin ödenmemesi halinde izlenecek yol maaşı ödenmeyen işçinin hakları yazısında anlatılır.
İşten Çıkarılan İşçinin AGİ Alacağı
Asgari geçim indirimi uygulaması 1 Ocak 2022 tarihinde kaldırılmıştır. Bu nedenle ödenmemiş AGİ alacağı ancak bu tarihten önceki dönemler için söz konusu olabilir ve 5 yıllık zamanaşımı süresi dikkate alınmalıdır.
Eski dönem talepleri bakımından AGİ dahil ücret veya AGİ hariç ücret üzerinden anlaşma yapılıp yapılmadığı önemlidir. İş sözleşmesi ya da tanıklar mahkemede delil olarak öne sürülebilir.
İşçinin İbraname Hazırlayarak İşten Çıkarılması
İşçi işten çıkarıldığında işveren kendisinden ibraname adı verilen imzalanmış bir belge alabilir. İbra sözleşmesinin yazılı olması, sözleşmenin sona ermesinden en az bir ay sonra yapılması, alacağın türünün ve miktarının açıkça belirtilmesi ve ödemenin banka aracılığıyla noksansız yapılması gerekir.[4] Şartları sağlamayan ibranamelerin geçerliliği olmamaktadır; ayrıntılar için ibraname nedir yazısına bakılabilir.
Sendikal Nedenlerle İşten Çıkarılan İşçinin Hakları
İşçi sendikal nedenlerle işten çıkarıldığında tazminat alma hakkı doğar. Bu tazminatın şartları sendikal tazminat yazısında anlatılır.
İşçinin İşten Çıkarılması ve İşe İade Davası Açma Hakkı
İşveren geçerli bir gerekçe göstermeden işçiyi işten çıkardığında şartlar sağlanmış ise işçi işe iade davası açabilir. İşçinin çalıştığı işyerinde en az 30 kişinin çalışıyor olması ve işçinin bu işyerinde en az 6 aylık kıdeminin bulunması gerekir.
İşe iade talebi için fesih bildiriminin tebliğinden itibaren bir ay içinde arabulucuya başvurulması gerekir.[5] Şartlar ve süreç işe iade davası şartları yazısında yer alır. İşçi işe iade davasını önce açıp daha sonra da diğer alacaklarına yönelik dava açabilir.
İşten Çıkarılan Bir İşçi Nereye Başvurmalı?
Haksız yere işten çıkarılan işçinin hakları korunur. Eğer işçi bu haklarını alamadıysa iş mahkemesine başvurmalıdır.
İşçi işveren arasındaki işçilik alacağı ve tazminat uyuşmazlıklarında arabuluculuk dava şartıdır.[6] Yani kişiler dava açmadan önce adliyelerdeki arabuluculuk bürosuna başvuru yapmalıdır.
Sıkça Sorulan Sorular
İşten Çıkarılan İşçi Ne Yapmalıdır?
İşten çıkarılan işçi öncelikle hukuki desteğe başvurabilir. Bu süreçte zorunlu arabuluculuk hizmetlerinden de yararlanılması gerekir. Arabuluculuk kurumu bir sonuç vermediği takdirde ise işten çıkarılan işçinin dava yoluna gitmesi gerekir.
Sözlü olarak işten çıkarılan işçi ne yapmalı?
İşçi, işten sözlü olarak çıkarıldığına dair Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı bölge müdürlüğüne yazılı bildirim yapabilir. Fesih iddiasını ispat etmek için tanık ve yazışma gibi deliller toplanmalıdır. Bildirimin nasıl yapılması gerektiği fesih bildirimi yazısında anlatılır.
29 koduyla işten çıkarılan işçinin hakları nelerdir?
Kod 29, SGK’nın 2021/9 sayılı genelgesiyle işten ayrılış bildirgesindeki kodlar arasından çıkarılmış ve yerine ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırılık hallerini ayrı ayrı gösteren kodlar getirilmiştir. Bu nedenle işçi, işverence bildirilen koda konu fiili gerçekleştirmediğini düşünüyorsa dava açabilir. Aksi halde kıdem ve ihbar tazminatı, işsizlik ödeneği gibi hakları kullanmakta zorlanabilir.
İşten çıkarken ihbar süresi zorunlu mu?
İşçi işten ayrılacak ise işverene belli bir süre önce durumu bildirmeli, yine işveren fesih yapacaksa işçiye belli bir süre önce durumu bildirmekle yükümlüdür.
Daha geniş anlatım İşe İade Davası Şartları rehberinde, benzer bir soru ise İşten Kovulan İşçilerin Hakları yazısında yer alır.
İlgili mevzuat: 1475 sayılı İş Kanunu, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu.
Kaynaklar